Annejet van der Zijl

Fortuna’s kinderen

Een trans-Atlantische familiekroniek

HOLLANDS DIEP
AMSTERDAM
2021

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden op copyright van fotomateriaal te bereiken. Zij die desondanks menen aanspraak te kunnen maken op deze rechten, kunnen zich tot de uitgever wenden.

© Annejet van der Zijl, 2021

© Hollands Diep, Amsterdam 2021

© Kaarten schutbladen: Yde Bouma

© Omslagfoto: Trevillion Images

Omslagontwerp: Karin van der Meer, Amsterdam

Typografie: Crius Group, Hulshout

Foto auteur: © Anja van Wijgerden

ISBN 978 90 488 6241 2

ISBN 978 90 488 5897 2 (e-book)

NUR 320

www.hollandsdiep.nl

www.overamstel.com

Hollands Diep is een imprint van Overamstel Uitgevers bv

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Eline Hopperus Buma, Lia Simons-Heller en
Karin Margrethe Bugge (1960-2017)
in liefde en vriendschap.

Geschiedenis is niet alleen het verhaal van het verleden. Het is het verhaal van de relatie tussen het verleden en het nu.

Robert John Morris

DEEL I

Leon & Juliette

Het duel

Charleston, zomer 1829

Wat gaat er door het hoofd van een man die weet dat hij binnen enkele tellen van dichtbij doodgeschoten kan worden?

Misschien is het vooral de aanleiding waar hij aan denkt – de schimpende woorden, de beledigingen die zijn bloed deden koken en hem geen andere keuze lieten dan vanuit zijn huis aan Magazine Street naar dit stukje niemandsland bij de Citadel te komen om zijn eer met zijn leven te verdedigen. In het diepste geheim, want duels zijn strafbaar, en het laatste wat je wilt is dat de Charleston Mercury of The Courier er lucht van krijgen.

Het is nog vroeg in de ochtend. Boven de rivier de Cooper kleurt de dageraad de hemel roze, de eerste vogels kwetteren en de koelte van de nacht heeft nog niet plaatsgemaakt voor de zware, vochtige hitte van de dag. De stad om Leon heen is in diepe rust. Zijn vrienden en collega’s slapen de slaap der rechtvaardigen in hun zachte donzen bedden en hun weelderige huizen. Hun slaven slapen de slaap der vermoeiden op hun matjes voor de slaapkamerdeur van hun eigenaar of op strozakken in de bijgebouwen op de achtererven.

Alleen in het Sugar House, schuin tegenover Leons huis aan Magazine Street, slaapt niemand. Daar kreunen de gestraften, opeengepropt in gemeenschappelijke cellen, hun ruggen rauw en bloederig van de zweepslagen. Niet dat je daar iets van hoort als je erlangs loopt, zoals hij net heeft gedaan. Het gebouw heeft dubbele, met zand gevulde stenen muren, zodat de verschrikkingen in zijn binnenste de beschaafde burgers van deze stad vooral niet zullen storen.

Bovendien had hij andere dingen aan zijn hoofd, zoals de afspraken die de afgelopen weken zijn gemaakt door de secondanten van hem en zijn tegenstander. Alle details zijn met de grootst mogelijke zorgvuldigheid vastgelegd. De tijd, de plaats (Lowndes Street), de kleding (‘the usual costume of a gentleman’), de te gebruiken duelleerpistolen, het aantal passen, de woorden die gebruikt zullen worden om het vuurgevecht te laten beginnen (‘Gentlemen, prepare to receive the word!’) en te laten eindigen (‘Halt!’). Het aantal wonden dat toegebracht mag worden. De naam van de arts die op de achtergrond aanwezig is om assistentie te verlenen.

Was de mogelijke afloop niet zo fataal, dan had het bijna iets van een elegante dans, een heilig ritueel. Een geheime rite, waarmee hij zich kon en moest bewijzen in de ogen van de mannen bij wie hij wilde horen. En bij wie hij op grond van zijn ambities en prestaties eigenlijk al hoorde, ook al was hij dan niet van hier. Een affaire d’honneur noemden zijn vrienden het, omdat de eer van een man in hun wereld nu eenmaal zwaarder woog dan het leven zelf.

Maar misschien dacht hij wel helemaal niet aan dat alles en is het waar wat mensen zeggen, dat je met de dood voor ogen de belangrijkste gebeurtenissen uit je leven als in een film aan je voorbij ziet trekken. In zijn geval: beelden van zijn moeder en zijn broers en zussen, het gelukkige huis in het armzalige land aan de andere kant van de oceaan waar hij was opgegroeid – ver, ver van hier. De zee, die zijn verschillende levens aan elkaar verbond: grijs en wild waar hij vandaan gekomen was, blauw en lui aan deze kant, met speels opspringende dolfijnen en altijd het geklapper van witte zeilen boven hem.

En natuurlijk het beeld van het verlegen, koffiekleurige meisje met haar zachte bruine handen dat hem jaren geleden had verzorgd toen hij op de rand van de dood zweefde. En dat sindsdien onder zijn ogen was opgebloeid tot een jonge vrouw, die met de dag mooier en daarmee kwetsbaarder werd voor alle vreselijke dingen die haar in deze even prachtige als wrede stad konden worden aangedaan.

Juliette.

Alles, echt alles voor Juliette. Wat zouden zij en hun kinderen in godsnaam moeten als hij deze ochtend niet zou overleven?

‘Gentlemen, prepare to receive the word!’ De gelijktijdige roep van de secondanten doet de vogels in de omringende bomen verschrikt opvliegen.

‘Fire!’

Hoofdstuk 1

De fortuinzoeker

Elf jaar eerder was Leons reis begonnen, om precies te zijn op 22 oktober 1818, toen de trossen van de Amerikaanse schoener Washington op de kade van Rotterdam werden losgegooid. Het zeilschip waarmee de jonge Hollander zijn toekomst tegemoet voer, was geladen met vaten jenever, bestemd voor een wijnhandelaar in Charleston. Het schip was vernoemd naar de president die tijdens de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog als opperbevelhebber tegen het Britse moederland had gevochten. Daarmee had George Washington de basis gelegd voor de jonge Verenigde Staten, nu een onstuimig groeiende economische wereldmacht met een onweerstaanbare aantrekkingskracht op avonturiers en gelukszoekers uit heel Europa.

Zoals Leon Herckenrath, die achttien jaar oud was toen hij zich vol goede moed inscheepte op de Washington. Afgaande op de schaarse portretten die van hem bewaard zijn gebleven, was hij een knappe, goedgebouwde jongeman met rossig haar en een oogopslag waar de energie van afspatte. ‘Een levendig, spraakzaam kind vol ideeën en dromen’, volgens de familieoverlevering. Daarnaast had hij een vriendelijk karakter en een groot hart voor mensen die het minder getroffen hadden dan hij: ‘Hij had medelijden met degenen die in lijden waren en deze deugd was met hem opgegroeid van zijner kindsheid af.’

Leon was gedoopt op 6 juni 1800 in het Zuid-Hollandse Poeldijk, als derde zoon van een arts van oorspronkelijk Duitse komaf. Deze Gerardus Herckenrath had zich na zijn huwelijk met de Amsterdamse burgerdochter Alida Milius als dokter gevestigd in het Westland, destijds ‘een oord van ongekende schoonheid’ vlak onder hofstad Den Haag. Dankzij de directe ligging aan de Noordzee was het klimaat er zo mild en zonnig dat in de zeventiende en de achttiende eeuw, toen Nederland nog machtig en welvarend was, rijke Hagenaren hier in de luwte van de duinen hun weelderige zomerverblijven bouwden.

In 1798 werd Leons vader tot baljuw oftewel burgemeester van het district Monsterambacht benoemd. Drie jaar later kocht hij Huize Geerbron in het dorp Monster. Dit kleine landgoedje was aan het einde van de zeventiende eeuw gebouwd door admiraal Anthoni Pieterson, als ‘hoffstede van plaisantie’, zoals in een akte uit die tijd te lezen is. Het hoofdhuis aan de Herenstraat telde tien rijkelijk met goudleerbehang en spiegels gedecoreerde kamers. Erachter lagen sier- en moestuinen, omringd door met druiven begroeide muren en voorzien van de glazen broeibakken die destijds als het summum van moderniteit golden. Het park had daarnaast een fraaie vijver, duiventillen, een tuinmanswoning en een koetsierswoning met belendende paardenstallen.

De gelukkige jeugd van Leon en zijn zes broers en zussen werd ruw verstoord toen hun vader in 1808 op pas eenenveertigjarige leeftijd overleed. Louis, de oudste zoon, werd de steun en toeverlaat van hun moeder. Hij bleef dat ook toen hij na zijn opleiding op een Belgisch pensionaat naar Amsterdam verhuisde om bij een bank te gaan werken. De tweede zoon, de rustige August, zette de medische traditie van de Herckenraths voort en ging na datzelfde pensionaat en de Latijnse school in de voetsporen van zijn vader en grootvader geneeskunde studeren. Hij vestigde zich in 1816 als arts vlak bij zijn broer in Amsterdam. En zo kreeg Leon, de derde zoon en de benjamin van het gezin, na zijn middelbare school de ruimte om nieuwe horizonten te gaan verkennen in Amerika. Dit mythische land aan de andere kant van de oceaan zou hem de kansen geven waar het hem, ondanks de relatief bevoorrechte positie van zijn familie, in zijn vaderland in deze jaren zo erbarmelijk aan ontbrak.

*

Op het moment dat Leon naar Amerika voer, was Nederland geen schim meer van de glorieuze Republiek der Zeven Provinciën die tijdens de Gouden Eeuw zoveel furore had gemaakt. Eindeloze, uitputtende oorlogen met aartsvijand Groot-Brittannië hadden hoofdstad Amsterdam haar positie als wereldhaven gekost en de handel zware schade toegebracht. De Industriële Revolutie die de welvaart in landen als Engeland en Amerika in deze jaren opstuwde, was bij gebrek aan technische ontwikkeling en natuurlijke hulpbronnen tot dan zo goed als helemaal aan het Hollandse laagland voorbijgegaan. Eind achttiende eeuw stond de Nederlandse economie er zo slecht voor dat in de ooit zo bedrijvige steden het gras tussen de keien groeide. In 1810 had Nederland als zelfstandige natie zelfs helemaal opgehouden te bestaan. Na korte periodes als respectievelijk Bataafse Republiek en Koninkrijk Holland, met de broer van de Franse keizer Napoleon Bonaparte als koning, had het Franse keizerrijk het land in zijn geheel als provincie ingelijfd. De Herckenraths juichten zoals veel progressieve Nederlandse burgers de komst van de Fransen toe, al was het maar omdat Frankrijk zich als enige Europese natie qua macht en invloed kon meten met het gehate Groot-Brittannië. Het portret van Napoleon had een ereplaats gekregen in de salon van Geerbron. Louis en August, Leons oudere broers, hadden zich als overtuigde bonapartisten in 1813 aangesloten bij de Jeunesse Dorée, de jongerenafdeling van het Franse leger. Twee ooms van de kant van zijn vader vochten op dat moment al mee in het leger van Napoleon. Een van hen, Leons favoriete oom Frans, sleepte tijdens de Spaanse Veldtocht zelfs de hoogste Franse nationale onderscheiding, de Légion d’Honneur, in de wacht.

Maar nog voor Leon oud genoeg was om het voorbeeld van zijn broers en ooms te volgen, kantelde de politieke situatie alweer. Na Napoleons mislukte veldtocht naar Rusland in 1812 volgden de verloren Slag bij Leipzig en, in 1815, de beslissende nederlaag bij Waterloo. Nederland kreeg zijn autonomie weer terug – weer als koninkrijk, bestaande uit de Zuidelijke en de Noordelijke Nederlanden, maar nu onder leiding van de oudste zoon van de twintig jaar eerder weggejaagde stadhouder uit de Oranje-dynastie. Daarmee was het land meteen weer terug bij af, want hoezeer koning Willem I zich ook uitsloofde om zijn landje aan de Noordzee uit het slop te halen, echt aantrekken wilde de economie maar niet. Leons broer Louis, de bankier in Amsterdam, maakte elke dag van dichtbij mee hoe Nederlands rijkste families, liever dan hun geld te stoppen in het eigen lamgeslagen vaderland, investeerden in meer profijtelijke ondernemingen in Duitsland en vooral Amerika, het land van de onbegrensde mogelijkheden.

Met zijn vlugge geest, innemende persoonlijkheid en talent voor talen was Leon duidelijk geknipt voor de internationale handel. Maar het was even duidelijk dat hij daar in Nederland nooit meer dan een schamele boterham mee zou kunnen verdienen. Het was dus niet zozeer de vraag óf hij naar Amerika zou gaan, het was vooral de vraag waar hij dan naartoe zou gaan. En ook: hoe hij dat moest doen. Weliswaar behoorde hij niet tot de desperate paupers die in latere jaren met duizenden tegelijk naar Amerika zouden trekken om daar als fabrieksarbeider door de Noord-Amerikaanse industrie te worden opgeslokt. Maar Leon maakte als burgerjongen evenmin deel uit van de aristocratische elite, die hem met haar internationale netwerk van diplomatieke en handelscontacten een veilig onthaal en een goede positie aan de overkant had kunnen bezorgen.

In feite hadden de Herckenraths geen enkele connectie in de Verenigde Staten – geen oom, geen verre neef of zelfs maar een vroegere dorpsgenoot die Leon in die onbekende wereld, ver van zijn familie, op weg zou kunnen helpen. Telefoon of zelfs telegraafverbindingen bestonden nog niet, en terwijl stoommachines en stoomschepen in Engeland en Amerika al bekende fenomenen waren, was er in Nederland tot dusverre slechts eenmaal – om precies te zijn in 1816 in de Rotterdamse haven – een stoomboot gesignaleerd. De enige vorm van trans-Atlantisch contact bestond uit brieven, die er al snel maanden over deden om per zeilschip van de ene naar de andere kant van de aardbol vervoerd te worden.

Dat Leons keuze uiteindelijk viel op het in Nederland relatief onbekende Charleston in het zuiden van de Verenigde Staten, had waarschijnlijk vooral te maken met zijn handelsambities. Dankzij zijn strategische ligging op de zuidoostelijke punt van het Amerikaanse continent daar, waar de grote zeilschepen uit West-Europa en Afrika bijna als vanzelf vanaf de Azoren naartoe geblazen werden, gold Charleston als een van de belangrijkste havensteden van de Nieuwe Wereld. Bovendien sprak bijna iedereen er Frans, de taal waarmee Leon was opgevoed. Daarbij stond de stad bekend als buitengewoon fraai, gastvrij en het onbetwiste culturele middelpunt van de Verenigde Staten. In de woorden van een reisschrijver: ‘de vrolijkste stad van Amerika – het wordt “the centre of the beau monde” genoemd’. Dit alles leek perfect te passen bij de opgewekte persoonlijkheid van de jonge Leon.

*

Enkele jaren voor Leon de grote sprong over de oceaan waagde, had zijn oudste broer Louis zich laten benoemen tot consul van het destijds nog bij Mexico horende Texas – een erebaantje dat hem niet veel meer opleverde dan een glorieus uniform en in familiekring de plagerige bijnaam ‘de Consul van Texel’ – oftewel, vertegenwoordiger van het gelijknamige kleine eilandje in de Nederlandse Waddenzee. Ondertussen beschikte noch South Carolina noch de aangrenzende staat North Carolina tot op dat moment over zo’n officiële handelsagent om de Nederlandse belangen te vertegenwoordigen. Voor Leon zou het ambt in Charleston de ideale springplank zijn voor een succesvolle carrière in de handel en Louis zorgde er dan ook voor dat zijn jongste broer in deze officiële hoedanigheid aan zijn wereldreis kon beginnen.

Het enige wat nu nog moest worden bedacht was hoe de immigrant in spe aan de andere kant van de oceaan opgevangen zou worden. Hierbij bracht de godsdienstige overtuiging van de Herckenraths uitkomst. Een oom van Leons moeder was pastoor van de katholieke kerk in Poeldijk en kon via het internationale netwerk van de kerk contact leggen met zijn collega van Saint Mary’s Church in Charleston, een kerk die volgens haar beginselverklaring nadrukkelijk ook bedoeld was voor Hollandse geloofsgenoten. Deze Franse priester vond een geschikte gastheer voor Leon in de persoon van een zekere James Magnan, een koopman annex plantagebezitter, die een wijnhandel in Charleston dreef.

Aldus voorzien van zowel een zakelijke uitgangspositie als een opvangadres, hoefde de jonge landverhuizer alleen nog te wachten tot zich een geschikte passage zou voordoen op een zeilschip dat rechtstreeks van Rotterdam naar Charleston zou varen. Op 6 juni 1818 vierde Leon zijn achttiende verjaardag op Geerbron. Op 7 oktober 1818 trouwde zijn favoriete zuster, de twee jaar oudere Constantia, met de weduwnaar René van der Meer van Kuffeler, de burgemeester van Monster. Twee weken later vertrok hij, voorbereid, aangemoedigd en gefinancierd door zijn familie, die in hem, hun geliefde jongste zoon, de hoop voor hen allen zag.

Op 22 oktober 1818 manoeuvreerde kapitein James Stintson de Washington door de Maasdelta naar Hellevoetsluis. Daar moest het schip nog enige tijd wachten op een gunstige wind. Op 5 november werden de zeilen dan eindelijk gehesen en zag Leon de lage Zuid-Hollandse duinen waarachter hij zijn jeugd had doorgebracht aan de einder verdwijnen. Gemiddeld duurde de reis over de oceaan zo’n vijftig dagen en getuige een bericht in de Charleston Courier van maandag 28 december liep de Washington inderdaad op vrijdag 25 december, dus op eerste kerstdag, de haven van Charleston binnen.

Bericht van aankomst van de Washington in The Charleston Courier,

25 december 1818.

Hoofdstuk 2

De stad…

Het is nauwelijks voorstelbaar wat een overweldigende indruk ‘Little London’, zoals Charlestons bijnaam luidde, gemaakt moet hebben op een achttienjarige jongen uit een slaperig Zuid-Hollands dorpje – zeker als die, zoals Leon, bijna twee maanden lang niets anders gezien had dan zee en nog eens zee. Reisschrijver Josiah Quincy, als voormalig burgemeester van het statige Boston toch wel het een en ander gewend, beschreef zijn eerste impressie als volgt:

Deze stad biedt een buitengewoon fraaie aanblik als je er aankomt, in veel opzichten een schitterende. In algemene zin kan ik slechts zeggen dat zij alles wat ik ooit in Amerika heb gezien of daar ooit verwachtte te zien op het gebied van grandeur, imposante gebouwen, ornamenten, rijtuigen, inwonertal, scheepverkeer in vrijwel alle opzichten ruimschoots overtreft.

Wat betreft ligging had Charleston wel iets van New York. De stad lag op de kop van een schiereiland tussen de rivieren de Ashley en de Cooper, in een baai die door de omringende delta en een aantal eilanden werd afgeschermd van het geweld van de oceaan. Aan de oostkant staken tientallen korte en langere kaden als ongelijke franje de Cooper in. Deze steigers, waarvan de grootste aan wel twaalf zeilschepen tegelijkertijd plaats kon bieden, waren bebouwd met kantoren, pakhuizen en winkels. Eromheen krioelde het van talloze kleinere vaartuigen, die heen en weer voeren naar de majestueuze, op de lome golfslag van de baai deinende drie- en viermasters. Tussen de schepen door dartelden dolfijnen, glanzend en sierlijk opduikend uit het grijsblauwe water, jagend op hun prooi. Op de modderige walkanten tussen de steigers scharrelden pelikanen op zoek naar eten en overal wiegden palmen in de zoele wind.

In de stad zelf rook het naar de sinaasappel- en andere citrusbomen die in grote hoeveelheden langs de met keien of vergruizelde schelpen bedekte straten waren aangeplant. De huizen waren gebouwd in de kleurige koloniale stijl van Caraïbische eilanden als Barbados en Tobago. Ze hadden ruime, op het zuiden gerichte veranda’s, piazza’s genoemd, zodat ze elk briesje wind uit de overheersende windrichting konden opvangen. In de fraaie tuinen eromheen bloeiden magnolia’s, azalea’s, oleanders en andere tropische planten, die zo welig tierden in dit warme en vochtige klimaat. Aan King Street en Meeting Street, de twee grote avenues die het schiereiland van zuid naar noord doorkruisten, getuigden talloze zilver- en goudsmeden, meubelmakers, kappers en andere ambachtslieden van de weelderige interieurs en het luxueuze leven van de Charlestonianen.

Maar behalve de schoonheid en de rijkdom van de stad was er nog iets waar nieuwe bezoekers zich steevast hogelijk over verbaasden – zeker als ze, zoals Leon, ergens vandaan kwamen waar men donkere mensen bijna uitsluitend kende van plaatjes in aardrijkskundeboeken, en dat was de huidskleur van de mensen op straat. ‘Negroes swarm in the streets,’ schreef een Zweedse reizigster verbaasd in een brief naar huis. ‘Twee derde van de mensen die je in de stad ziet zijn negers of mulatten!’ Een Zwitserse kolonist concludeerde na ook het achterland verkend te hebben: ‘Carolina lijkt eerder een negerland dan een land dat door blanke mensen is gekoloniseerd!’

In het jaar dat Leon voor het eerst met grote ogen door de straten van Charleston liep, was inderdaad meer dan de helft van de inwoners van de stad van Afrikaanse afkomst. In de Lowlands, het weidse, door kanaaltjes en kreekjes doorsneden en met plantages bedekte moerasgebied om de stad, liep dat percentage op tot negen zwarten op één blanke. En hoe beschaafd en modern het Zuiden van Amerika op het eerste gezicht ook oogde, deze donkerhuidige mensen waren zo goed als allemaal het slachtoffer van wat de Amerikaanse president Thomas Jefferson ooit omschreef als: ‘... een voortdurend despotisme enerzijds, een vernederende onderwerping anderzijds.’ Oftewel: de slavernij.

Anno 1818 was South Carolina de grootste slavenhoudende natie ter wereld, en Charleston de enige stad in Noord-Amerika waar de economie zo goed als helemaal dreef op slavenarbeid. Was Charleston een vrouw geweest, dan zouden bijvoeglijke naamwoorden om haar te beschrijven tekortgeschoten hebben. Mooi was ze, en daarmee trots en ijdel. Ze was fabelachtig rijk, gewend aan het beste van het beste en verzot op plezier en luxe. In veel opzichten was ze fantastisch gezelschap: gul, gastvrij en vrolijk; cultureel onderlegd en kosmopolitisch, dol op muziek, theater en dansen. Maar achter al die schoonheid en savoir vivre was de stad wreed, en als het erop aankwam, hypocriet en volstrekt gewetenloos.

*

Opgegroeid in een ontwikkeld gezin, met het ‘liberté, égalité, fraternité’ van de Franse Revolutie als ideaal, kende Leon het fenomeen slavernij eigenlijk alleen maar uit kranten en geschiedenisboeken. Weliswaar was ook Nederland nog altijd een slavenhoudende natie, maar die leefden in verre kolonies aan de andere kant van de wereld, zoals Suriname, en zeker niet in Monster of omstreken. Van de alledaagse realiteit van een zo goed als helemaal op slavenarbeid gebaseerde samenleving had hij zich van tevoren dus geen voorstelling kunnen maken.

De handel in West-Afrikaanse slaven was eind zestiende eeuw ontstaan, of beter ‘ontdekt’, als oplossing voor het gebrek aan werkkrachten in de nieuwe Europese kolonies in Zuid- en later ook Noord-Amerika. Britse, Franse en Nederlandse slavenhalers hadden gedurende de zeventiende en achttiende eeuw naar schatting in totaal twaalf miljoen Afrikanen tegen hun wil naar de andere kant van de wereld overgebracht. De slavenhandel was even profijtelijk als barbaars. In de woorden van een Britse zeeman die op een slavenschip werkte:

Ik walg elke dag meer van deze koop en verkoop van mensen alsof ze lastdieren zijn (…) Op de achtste dag (op zee) liep ik mijn ronde op het halfdek, met een kamferzak tussen mijn tanden geklemd, want het stonk er afgrijselijk. Zieken en stervenden zaten met kettingen aan elkaar vast. Ik zag zwangere vrouwen kinderen baren, vastgeketend aan lijken die onze dronken opzichters niet hadden weggehaald. De zwarten waren letterlijk tussen de dekken gepropt, als in een doodskist, en voor bijna de helft van onze lading werd dat afschuwelijke ruim hun doodskist voordat we Bahia hadden bereikt.

Aan het eind van de achttiende eeuw begon het tot de westerse wereld door te dringen dat de handel in mensen onverenigbaar was met iedere vorm van beschaving. In 1808 werd de trans-Atlantische slavenhandel verboden. Denemarken had vijf jaar eerder als eerste land ter wereld de slavernij al helemaal afgeschaft; Engeland en Barbados hadden toegezegd dat voorbeeld te zullen volgen en ook Nederland had in 1814 zijn koloniën in Zuid-Amerika en de Indonesische archipel alleen maar teruggekregen op voorwaarde dat het op termijn voorgoed een einde zou maken aan de slavernij op zijn grondgebied. In de Noordelijke staten van de Verenigde Staten was het houden van slaven al vanaf 1804 niet meer toegestaan.

In het Amerikaanse Zuiden echter werd het bezitten van slaven nog altijd beschouwd als de normaalste zaak van de wereld en als een grondrecht van de blanke inwoners. De reden daarvoor was simpel: de blanke eigenaren konden simpelweg niet zonder. Ze waren er generatie na generatie lang groot mee geworden, het had hun rijkdom gebracht en ze waren nu in feite totaal afhankelijk van hun zwarte lijfeigenen, die niet alleen de ruggengraat van de samenleving vormden maar ook de handen en de voeten. En, niet zelden, ook de hersens en het hart.

Charleston had letterlijk nog nooit een dag in zijn bestaan zonder slaven gefunctioneerd. Al in 1670, toen de stad nog niet meer was dan een verzameling blokhutten aan de rivier, hadden de eerste kolonisten al gebruikgemaakt van slaven die ze hadden meegenomen uit Barbados en andere eilanden in het Caraïbisch Gebied. Toen de moerasdelta rond de nederzetting uitermate geschikt bleek voor het verbouwen van rijst en indigo, hadden ze het niet meer dan vanzelfsprekend gevonden om nieuwe werkkrachten in te kopen op de slavenmarkt. Niet alleen hadden de Afrikanen van huis uit ervaring met de verbouw van deze producten, maar ook waren ze fysiek beter opgewassen tegen het subtropische klimaat hier in het zuiden en tegen de vele dodelijke infectieziekten die hier rondwaarden, zoals gele koorts, kinkhoest en pokken. Ook de teelt van katoen, die vooral na de uitvinding van de ontkorrelmachine aan het begin van de negentiende eeuw een hoge vlucht nam, was economisch onmogelijk zonder zwarte handen om de pluimen te plukken.

Ondertussen was de haven van Charleston in de loop van de eeuwen uitgegroeid tot een knooppunt van de internationale slavenhandel en daarmee tot de tweede kurk onder de plaatselijke economie. De Charlestonianen pakten de mensenhandel voortvarend aan: ze bouwden aanlegsteigers en werven speciaal voor de grote slavenschepen en richtten het vlak voor de kust gelegen Sullivan’s Island in als quarantainegevangenis voor dat deel van de ‘koopwaar’ dat de helletocht over de oceaan had overleefd. Later zou geschat worden dat meer dan de helft van Amerika’s zwarte bevolking afstamt van mensen die ooit via Charleston het continent waren binnengekomen.

Ook nadat in 1808 de internationale slavenhandel was afgeschaft was het dagelijks leven in Charleston nog altijd doordesemd met wat besmuikt werd aangeduid als the peculiar institution – dit laatste omdat het woord ‘slavernij’ onder beschaafde burgers gold als ongepast. Er bestonden simpelweg geen blanke bedienden, net zomin als er blanke vrouwen waren die eigenhandig hun huishouden deden. Hun kinderen kregen het bijzondere instituut letterlijk met de moedermelk binnen, want zelfs het zogen van blanke baby’s werd overgelaten aan zwarte ‘mama’s’. Waren de elitekinderen eenmaal een jaar of tien, dan kregen ze van hun ouders steevast hun eerste eigen slaafje cadeau, meestal eentje van hun eigen leeftijd.

Deze eeuwenlange, vanzelfsprekende uitbuiting van mensen met wie ze konden doen en laten wat ze wilden, had haar sporen op de bevolking achtergelaten. ‘Een hedonistischer, meer genotzuchtige samenleving [dan Charleston] heeft nooit bestaan op het Noord-Amerikaanse continent,’ zoals een bezoeker noteerde. De Charlestonianen stonden bekend om hun grote gastvrijheid en vrolijkheid, maar ook om hun dictatoriale inslag en hun al bijna even beruchte luiheid:

De heren planters (…) doen totaal niets, afgezien van eten, drinken, plezier maken, roken en slapen, en die vijf activiteiten maken de essentie uit van hun bestaan.

De plantersaristocratie van Charleston had inderdaad weinig meer omhanden dan zich te wentelen in luxe en zich te spiegelen aan het achttiende-eeuwse ideaal van de Engelse gentleman, met een weelderig landgoed buiten en een huis in de stad. Op de plantages deden de opzichters het vuile werk en in hun stadspaleizen zorgden hun huisslaven, hun ‘darkies’ zoals ze hen noemden, elke seconde van de dag voor hen. Afgaande op dagboeken en brieven uit die tijd beschouwden eigenaren hun slaven in het beste geval als een soort veredelde, goed afgerichte huisdieren, die gewaardeerd werden om wat een eigenaar omschreef als ‘their automatic noiseless perfection of training’:

Je eigen bedienden denken voor je, ze kennen je gewoonten en behoeften, nemen je alle verantwoordelijkheid uit handen, zelfs op het vlak van je persoonlijke verzorging en welbevinden.

*

Het was deze – in hun ogen door God gegeven – manier van leven die de Zuidelijke staten in Amerika aan het begin van de negentiende eeuw met hand en tand verdedigden tegenover het abolitionisme, de wereldwijde beweging die zich met steeds meer succes beijverde voor afschaffing van de slavernij. Ten tijde van Leons komst in Charleston gold de kwestie al als de belangrijkste splijtzwam in de jonge Verenigde Staten. Tegenover de centrale regering in Washington stelden de slavenhouders zich op het standpunt dat ze de vrijheid hadden om hun eigen staat in te richten zoals ze zelf wilden en dat ze niets vanuit het Noorden gedicteerd wilde zien – en al helemaal niet waar het hun kostbare peculiar institution betrof.

Ondertussen bleven handelaren uit Charleston illegaal slaven uit Afrika importeren en scherpte vooral de staat South Carolina zijn Negro Laws voortdurend aan om de zwarte bevolking te houden zoals ze die het liefst zag: onwetend, bang en dienstbaar. Juridisch gezien gold een slaaf in Leons nieuwe woonplaats als twee derde van een mens. Slaven waren even rechteloos als vee. Ze mochten geen contracten sluiten, ze mochten niet getuigen en ze konden op geen enkele manier over hun eigen lot beschikken. Hun eigenaar kon hen op elk moment dat hij wilde apart van hun familie verkopen op een van de openbare slavenveilingen die dagelijks bij de haven aan East Bay werden gehouden.

Vanaf 1800 was het slaven in South Carolina verboden om te leren lezen of schrijven. Ze mochten ook niet meer bij elkaar komen zonder dat daar een blank persoon bij aanwezig was. Met ingang van 1803 dienden ze zich bovendien te houden aan een avondklok die elke avond met tromgeroffel werd aangekondigd en in 1818, het jaar dat Leon in Charleston arriveerde, werd verordonneerd dat slaven überhaupt alleen nog maar op straat mochten zijn met schriftelijke toestemming van hun eigenaar.

Overtredingen werden bestraft met ‘20 stripes on the bare back’, oftewel twintig zweepslagen op de blote rug. Dit werd algemeen als een passende straf beschouwd, omdat de meeste slaven dat wel overleefden en hun leven dus konden beteren. Had een eigenaar geen zin, geen kracht of geen opzichter om dit onaangename en bloederig karwei uit te voeren, dan kon hij of zij overal in Charleston voor een halve dollar speciale mensen inhuren die het overnamen. Ook kon hij de slave patrols – een soort militaire eenheden die in de straten patrouilleerden – opdragen de overtreder naar het speciaal hiervoor ingerichte Work House aan Magazine Street te brengen om daar zijn of haar straf te ondergaan.

De westerse wereld was, kortom, anno 1818 duidelijk aan het afkicken van de slavernij. Maar het Zuiden van Amerika was er nog steeds zwaar aan verslaafd en de stad die Leon zich als nieuwe woonplaats had gekozen, het op het oog zo beschaafde en plezierige Charleston, was de hardnekkigste junk van allemaal.

Hoofdstuk 3

… en het meisje

Juliette was het eigendom van James Magnan. De blanke man die ze van jongs af aan haar meester had leren noemen, bezat een plantage bij het stadje Augusta, vlak bij de grens tussen South Carolina en de westelijke buurstaat Georgia. Ook had hij een huis aan King Street in Charleston. Daar woonde ze met haar moeder Josephine in de ommuurde slavenverblijven op het achtererf. Hoe oud Juliette precies was op het moment dat Leon bij Magnan introk is onduidelijk. Het enige wat vaststaat is dat ze op 20 juni 1809 gedoopt werd als ‘Juliette Louise’. Maar dat kan heel goed een jaar of zelfs langer na haar geboorte zijn geweest. De doop van slavenbaby’s werd immers vaak uitgesteld tot ze hun eerste levensjaar hadden overleefd; dit om onnodige kosten te voorkomen.

Juliettes moeder, Josephine, was rond de vijftien jaar oud geweest toen ze haar dochter kreeg. Ook zij was al haar hele leven het bezit van ‘Massa Magnan’, zoals de slaven hem noemden in het Gullah, de Engels-creoolse slaventaal. Ze was gedoopt in het plaatsje Petite-Rivière-de-l’Artibonite op Saint-Domingue, de toenmalige Franse kolonie op het westelijke deel van het Caraïbische eiland Hispaniola. DNA-onderzoek onder haar nazaten zou later uitwijzen dat Josephine 100 procent Afrikaans bloed had – haar ouders stamden uit respectievelijk Kameroen en Ghana.

Saint-Domingue had lang bekendgestaan als de ‘Parel van de Antillen’ – de rijkste en meest profijtelijke van alle Europese wingewesten. Deze reputatie dankte de kolonie aan haar uiterst lucratieve suikerrietplantages, die vooral zo winstgevend waren dankzij de zelfs naar de normen van die tijd uitzonderlijk wrede behandeling van slaven. Omdat het goedkoper was om zwarte werkkrachten te kopen dan ze goed te verzorgen, lieten de Franse planters hen zich letterlijk dood werken. Meer dan de helft van de aangevoerde Afrikanen overleefde hun eerste jaar in de hel die Saint-Domingue heette niet. Weglopers wachtte een gruwelijk lot. Ze werden bij wijze van afschrikwekkend voorbeeld voor de ogen van hun lotgenoten gecastreerd en vervolgens doodgemarteld of levend verbrand.

In 1791, net voor de geboorte van Josephine, was deze van haat doordrenkte samenleving geëxplodeerd. Gewapend met zelfgemaakte speren en brandende toortsen trokken ontsnapte Afrikanen over het eiland en zaaiden dood en verderf. Honderden plantages werden platgebrand, de slaven bevrijd en meer dan vierduizend blanken vermoord. Hun vrouwen werden verkracht, de hoofden van hun kinderen vervolgens als trofeeën op staken meegevoerd. In 1793 was het rebellenleger zo machtig geworden dat ook de plantersfamilie Magnan zich gedwongen voelde te vluchten. Het enige wat ze mee konden nemen was hun geld, wat schaarse bezittingen en enkele huisslaven, onder wie de pasgeboren Josephine.

De Franse refugiés vestigden zich in Cuba of in het Zuiden van de Verenigde Staten, waar ze als zielsverwanten en bondgenoten in de strijd voor de slavernij werden onthaald. De plantagehouders stelden hun huizen open en hielden inzamelingen om de financiële nood onder de nieuwkomers te lenigen. In Charleston kregen die zelfs hun eigen katholieke kerkgebouw: Saint Mary’s, aan Hasell Street. Met nauwverholen afschuw en ongerustheid luisterden de Amerikanen naar de horrorverhalen van hen die aan het bloedbad op Saint-Domingue waren ontsnapt. Stel dat zoiets verschrikkelijks ook in hun eigen land zou gebeuren? Zoals een krant rapporteerde:

Ze schrijven vanuit Charleston (South Carolina) dat de NEGERS zeer brutaal zijn geworden, zozeer zelfs dat het de burgers verontrust en de militie voortdurend de wacht houdt.

Ondertussen lukte het de rebellen op Saint-Domingue na een jarenlange guerrillaoorlog langzaam maar zeker om hun blanke beulen van het eiland te verdrijven. Op 1 januari 1804 riepen ze het onafhankelijke Haïti uit, de allereerste vrije zwarte republiek ter wereld.

*

Jacques Nicolas Magnan, de eigenaar van Josephine en Juliette, was vijfentwintig jaar oud toen hij gedwongen werd Saint-Domingue te ontvluchten. Samen met zijn vrouw Louisa, zijn broer Claudius en zijn neef en zwager Jean ‘John’ Baptiste begon hij als James Magnan een nieuw leven in Richmond County, zo’n tweehonderd kilometer ten westen van Charleston. Op 5 november 1793 kochten James en Claudius daar vijfhonderd acres land, vlak onder het stadje Augusta.

Getuige tal van advertenties die de jaren daarop in plaatselijke kranten verschenen, verschilde de manier waarop de broeders Magnans hun Amerikaanse plantage runden niet veel van de manier waarop ze dat in hun geboorteland gewend waren geweest. Zo werd in de Augusta Chronicle van 26 november 1796 een beloning uitgeloofd voor het terugvinden van twee jonge, duidelijk net uit Afrika aangevoerde ‘zoutwaterslaven’:

Vier gienjes beloning – weggelopen bij James Magnan, op de avond van de 17e, twee negerjongens. De eerste, ‘St. John’, ongeveer 17 jr. oud, 1,70 meter lang, zeer sterk, afkomstig uit de Congo en zeer knap om te zien, spreekt Frans maar zeer weinig Engels. De tweede, ‘Julien’, uit hetzelfde land, ongeveer dezelfde leeftijd en lengte, slanke bouw, spreekt ook alleen Frans, zeer weinig Engels.

In 1802, toen het door het naderende verbod op de slavenhandel bijna onmogelijk was geworden ‘verse’ werkkrachten te kopen, waren de uitgeloofde beloningen al een stuk hoger. Voor het terugbrengen van een slaaf genaamd Isaac stelden de Magnans een beloning van twintig guinjes in het vooruitzicht, voor ‘Jerry’ en ‘Solomon’ samen vijftig guinjes.

Wat de weglopers te wachten stond als ze weer in de handen van hun eigenaar zouden vallen werd niet vermeld. De gebruikelijke straf bestond uit zweepslagen en zware ketenen aan de enkels, maar er waren ook plantagehouders die het voorhoofd van de vluchteling met de letters S T R lieten brandmerken: ‘Stop The Rascal’. Niet zelden liet men weglopers als voorbeeld voor de rest door bloedhonden verscheuren of werden ze als een prooidier afgeschoten.

De eigenaar van Juliette en Josephine zal vanuit zijn eigen geschiedenis in elk geval weinig reden hebben gehad om zijn slaven zachtzinnig te bejegenen. Hij had aan den lijve meegemaakt hoe verschrikkelijk de wraak van de zwarte man kon zijn: ontsnapte slaven hadden zijn familieleden en vrienden vermoord en hemzelf zijn luxeleventje in hun geboorteland ontnomen. Daarbij stond zowel in Georgia als in South Carolina op het doodslaan of mishandelen van een slaaf slechts een lage boete, en aangezien slaven volgens de wet niet mochten getuigen, was de kans ervoor vervolgd te worden miniem.

*

De Magnans deden goede zaken in hun nieuwe land. James bezat vanaf 1800 een huis aan Ellis Street, de hoofdstraat van Augusta, dat hij bewoonde met zijn echtgenote, drie dochters en een zoon. Volgens onbevestigde berichten was hij actief in de slavenhandel vanuit Cuba. Vaststaat dat hij in deze jaren in ieder geval nog één andere plantage bezat, bij het plaatsje Plaquemine in Louisiana. Zijn broer zette getuige een krantenadvertentie uit 1803 een handelskantoor in Charleston op: CLAUDIUS MAGNAN & CO. NEGOCIANS À AUGUSTA EN GEORGIE, SE CHARGENT DE COMMISSIONS, D’ACHATS ET DE VENTES.

Nadat in 1808 de internationale slavenhandel definitief werd verboden, was de enige legale manier om nog aan nieuwe slaven te komen ze zelf te produceren. De prijs van jonge meisjes in de vruchtbare leeftijd schoot dan ook omhoog. Ergens in deze tijd raakte – al dan niet toevallig – ook de ongeveer vijftienjarige Josephine in verwachting. De man die later als vader van haar kind op akten vermeld zou worden, was een zekere James ‘John’ M. McCormick, een tweeënvijftigjarige koopman van Schots-Ierse afkomst. Hij woonde ook in Augusta en was waarschijnlijk bevriend met Magnan. Dat de laatst genoemde zijn jonge slavin liet bezwangeren door een blanke vijftiger en niet door een zwarte jongen van haar eigen leeftijd, was in deze cynische tijden niet meer dan gezond zakelijk beleid: een lichtgekleurde mulattenbaby werd mooier gevonden en bracht op de slavenmarkt dus meer op dan een zwart kindje.

Volgens een vermelding in de Directory and Stranger’s Guide of Charleston was James Magnan in 1818, het jaar dat Leon in Charleston aankwam, de bezitter van een huis en een bijbehorende winkel aan King Street, de belangrijkste uitvalsweg naar de zogenaamde Upcountry ten westen van de stad, daar waar ook Augusta lag. Getuige een advertentie in de Charleston Gazette handelde hij daar hoofdzakelijk in wijn: JAMES MAGNAN – CASES AND BOXES MEDOC CLARET WINE, ENTITLED TO DRAYAGE. Kennelijk kon hij in zijn zaak nog wel een jonge, energieke, Franssprekende immigrant gebruiken en had hij dat aan de pastoor van Saint Mary’s aan Hasell Street laten weten, want in de laatste week van dat jaar nam Leon zijn intrek in het grote huis aan King Street, waar in de slavenverblijven op het achtererf Josephine en haar dochter woonden.

*

Het zal altijd wel de vraag blijven of de goedhartige en idealistisch aangelegde dokterszoon uit Monster in het huishouden van zo’n doorgewinterde slavenhouder als Magnan – of überhaupt in Charleston – gebleven zou zijn als hij de keuze had gehad. Maar die keuze had Leon al heel snel niet meer. Want terwijl de Charlestonianen in de loop van de generaties de nodige weerstand hadden opgebouwd tegen de veelal door muggen overgebrachte tropische ziekten die hier in het moerassige laagland zoveel voorkwamen, waren nieuwkomers als hij er juist extra bevattelijk voor. De gele koorts, een van de meest gevreesde ziekten, werd om die reden dan ook de strangers’ disease genoemd. De ziekte openbaarde zich na een steek door de gelekoortsmug met wat griepachtige verschijnselen. Vooral bij jonge en sterke mensen konden zich een paar dagen later opeens hoge koorts en geelzucht ontwikkelen, waarna bloedingen uit alle lichaamsopeningen uiteindelijk leidden tot een uiterst pijnlijk en bijna altijd fataal ziekbed.

Ook Leon werd ernstig ziek en waarschijnlijk had de gele koorts als voor zovelen ook voor hem het einde van al zijn dromen betekend, als James Magnan de zorg voor zijn zieke kostganger niet had overgelaten aan het dochtertje van zijn slavin Josephine. Veel is er twee eeuwen na dato niet meer terug te vinden over de persoonlijkheid van de jonge Juliette – archieven zijn verbrand, kerkgebouwen gebombardeerd, stadhuizen bij aardbevingen vernield. Maar duidelijk is wel dat de – in de woorden van haar familie – ‘shy nine year old’, zo jong als ze was, de haar opgedragen taak vervulde met wat een achterneef later zou omschrijven als ‘de grootste toewijding’. Ze sponste haar patiënt af, ze hield zijn temperatuur laag met natte doeken, ze verschoonde hem en voerde hem zodra de koortsen zakten en hij in staat was weer wat te eten.

Tegen elke verwachting in overleefde Leon. Rond mei was hij sterk genoeg om terug naar Nederland te reizen om daar verder te herstellen. Ergens aan het begin van de zomer kon zijn bezorgde moeder op Geerbron hem weer in haar armen sluiten.

Passagierslijst van de Dido, het schip waarmee Leon in augustus 1819 weer naar Amerika reisde. PRIVE-BEZIT

*

Na maar op het nippertje aan een vreselijke dood ontsnapt te zijn, had het voor de hand gelegen als Leon ontmoedigd thuis zou zijn gebleven of besloten had zijn geluk in een wat gezonder deel van de Verenigde Staten te beproeven. Maar kennelijk had hij dringende redenen om naar Charleston terug te keren. Op 15 augustus 1819 ondernam hij een tweede emigratiepoging, deze keer vanuit Amsterdam. Op de passagierslijst van de Dido, die onder kapitein John E. Mathieu die dag vanaf de rede van Texel naar Amerika zeilde, staat hij vermeld als passagier nummer 114.

Volgens een bericht in de Opregte Haarlemsche Courant van 26 augustus passeerde de Dido twee dagen later de rede van Duins voor de oostkust van het Engelse Kent. Een maand later arriveerde het schip in Philadelphia, in het Noorden van de Verenigde Staten. Na daar zijn geloofsbrieven als consul van Nederland afgeleverd te hebben, reisde Leon weer door naar de subtropische slavenstad die hem bijna zijn leven had gekost.

Getuige krantenadvertenties vestigde Leon zich vervolgens als handelaar in East Bay, het district pal naast de haven waar scheepsladingen en laadruimte werden georganiseerd, verhandeld en doorvervoerd. Deze zogeheten commissiehandel kon enorme winsten opleveren, maar was ook vol risico’s. Alles draaide om de scheepsberichten die de kranten dagelijks publiceerden. Welk schip was waar voor het laatst gezien? Wanneer zou het in Charleston aankomen? Niet zelden stond een ongelukkige handelaar op de kade tevergeefs naar de horizon te turen, omdat zijn schip maar niet aankwam – vergaan in een van de vele tropische stormen die het Caraïbisch Gebied teisterden of ten prooi gevallen aan piraten. Met name de beruchte jutters op het Florida Reef schroomden niet om schepen opzettelijk op de klippen te laten lopen om zo de lading in handen te krijgen. In zeker één gedocumenteerd geval werd ook Leon hun slachtoffer: hij verloor een met suiker, melasse en spek volgeladen brik die vanuit New Orleans op weg was naar Charleston.

De onderlinge concurrentie tussen de handelaren was moordend en bij gebrek aan snelle communicatiemiddelen was zakendoen in deze jaren vooral een kwestie van onderling vertrouwen, gentleman’s agreements en reputatie. Bijna even essentieel als de scheepsberichten waren dus de societyberichten. De blanke bevolking van Charleston was maar klein, de stad door zijn ligging op een vlak schiereiland uiterst overzichtelijk. Iedereen kende elkaar en zakelijk succes was ondenkbaar zonder goede contacten en een vlekkeloos blazoen.

De pioniersfamilies, die al generatieslang het aristocratisch bastion van de stad vormden, deden hun zaken bij voorkeur onderling en voor een buitenstaander was het behoorlijk lastig om daartussen te komen. Voor een aantrekkelijke, goed opgeleide en vrijgezelle jongeman als Leon liep de snelste weg naar zakelijk succes via een huwelijk met een erfdochter uit een goede familie. Moeders in Charleston waren voortdurend op zoek naar geschikte huwelijkskandidaten voor hun dochters en het zal hem zeker niet ontbroken hebben aan uitnodigingen voor diners en danspartijen – met name gedurende het social season van februari tot eind mei, als de stad het toneel was van paardenraces, hanengevechten, muziekuitvoeringen, theatervoorstellingen, bals en huwelijken, met als hoogtepunten de Race Week en het Saint Cecilia’s Ball, waar huwbare meisjes uit de betere families werden gepresenteerd.

Leon had echter andere plannen, zo bleek toen hij op 20 oktober 1820 – dus ruim een jaar na zijn terugkomst – een voor Charlestoniaanse begrippen buitengewone transactie deed. Voor duizend dollar, een exorbitant bedrag in een tijd dat een mannelijke slaaf hooguit vijf- tot zeshonderd dollar opbracht, kocht hij het jonge zwarte meisje dat hem tijdens zijn ziekte zo liefdevol verzorgd had. En nog veel opmerkelijker: hij liet haar vrij.

Hoofdstuk 4

Het contract

In het Oude Zuiden van Amerika werd het voor blanke mannen als de normaalste zaak van de wereld beschouwd om aantrekkelijke zwarte meisjes te kopen voor hun eigen plezier. Bij voorkeur gebeurde dat net voordat ze de vruchtbare leeftijd hadden bereikt en ze dus fair game zouden worden voor de mannelijke leden van de huishouding waartoe ze behoorden. Er werd, zoals Josiah Quincy verbaasd opmerkte in zijn reisdagboek, niet eens geheimzinnig over gedaan:

Over de enjoyment van een negerin of mulattenvrouw wordt gesproken als iets heel normaals; daarover doet men niet terughoudend, fijngevoelig of beschaamd. Het is verre van ongebruikelijk om een heer te zien dineren terwijl zijn vermoedelijke nageslacht hem aan tafel als slaaf bedient.

Wettige echtgenotes kozen er in de regel wijselijk voor de liaisons van hun wederhelften in het slavenkwartier te negeren. Als ze zichzelf al toestonden boos te worden, dan richtte die woede zich bijna altijd tegen de zwarte rivale, in hun ogen een promiscue jezabel, die hun man met haar onbeschaamde seksualiteit en duistere voodookunsten in haar ban had gekregen.

In verreweg de meeste gevallen was een koopakte voor een jong meisje dus niet meer dan een vrijbrief voor verkrachting, al groeiden daaruit soms wel degelijk langdurige, min of meer affectieve relaties tussen meester en slavin. Zo was het een publiek geheim dat president Thomas Jefferson naast zijn blanke gezin ook zes kinderen had bij zijn slavin Sally Hemings. Hun relatie was begonnen toen zij veertien was en duurde tot aan zijn dood, negenendertig jaar later. Ook Arnold Vanderhorst, voormalig gouverneur van South Carolina en burgemeester van Charleston, had een zwarte concubine. Na de dood van zijn blanke echtgenote leefde hij tot zijn overlijden in 1815 zelfs min of meer openlijk met haar samen.

Beide mannen lieten hun zwarte gezinnen goed verzorgd achter en schonken hun concubines in hun testament zelfs de vrijheid. Maar geen van tweeën erkende zijn zwarte vrouw als echtgenote of zijn kinderen als wettig nageslacht. De belangen van de blanke nazaten wogen immers altijd zwaarder en de familienaam diende tegen elke prijs ‘vrij’-gehouden te worden van zwart bloed. Minnaressen werden als gevolg ook nooit al gedurende het leven van hun eigenaar vrijgelaten: dat zou van hen immers serieuze concurrentes maken in plaats van bezit.

In dit licht is de koopakte die James Magnan en Leon Herckenrath op 20 oktober 1820 ondertekenden volstrekt uniek. Binnen de bestaande verhoudingen zou voor Leon niets makkelijker of logischer zijn geweest dan Juliette na de koop gewoon als slavin bij zich te houden, zoals andere blanke mannen deden. Niemand zou er een wenkbrauw over optrekken en het zou al zijn opties openlaten, inclusief een voor hem zakelijk en sociaal voordelig huwelijk. Maar Leon betaalde geen fortuin om Juliette te bezitten – in welke betekenis van het woord dan ook. Juist niet. Hij kocht haar om haar en haar eventuele nakomelingen uitdrukkelijk de vrijheid te geven om in de toekomst zelf hun keuzes te kunnen maken:

Het aankoopbewijs van Juliette.

Bij deze erken ik dat ik de in dezen vermelde persoon, Juliette Louisa McCormick, van Mr. James Magnan heb gekocht als dank voor faithful attendence (…) Ik verklaar met onmiddellijke ingang dat voornoemde Juliette Louisa McCormick en al haar eventuele nakomelingen niet langer slaaf, maar voor altijd vrij zullen zijn. Ten bewijze waarvan ik op dit document mijn handtekening en zegel heb geplaatst te Charleston, op twintig oktober achttienhonderdtwintig, in het vijfenveertigste jaar van de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten.

Leon Herckenrath

*

Misschien is Leons handelwijze te verklaren doordat de slavernij als instituut hem persoonlijk te veel tegenstond – al had hij er in dat geval waarschijnlijk voor gekozen überhaupt niet meer naar Charleston terug te keren. Het kan ook zijn dat zijn moeder en zijn oudere zussen, stuk voor stuk sterke karakters, hem zo’n vanzelfsprekend respect voor vrouwen hadden bijgebracht dat horigheid daar simpelweg niet bij paste. Het meest waarschijnlijke scenario is echter dat Leon het zwarte meisje dat hem voor de poorten van de dood had weggesleept inmiddels zo goed had leren kennen dat hij het simpelweg niet over zijn hart kon verkrijgen haar een toekomst als lijfeigene in Charleston tegemoet te laten gaan.

Wellicht had hij zelfs al besloten alles in het werk te stellen om zijn leven in vrijheid met haar te kunnen delen – tegen, letterlijk, welke prijs dan ook. In zijn Nederlandse familiekring wist men in ieder geval allang dat er bij hem meer speelde dan dankbaarheid voor de goede zorgen alleen. ‘De beide jongelieden – kinderen nog – kregen elkaar hartstochtelijk lief,’ zoals een achterneef later schreef. Een ander familielid kwam later woorden tekort om recht te doen aan de overweldigende indruk die Juliette op hem maakte:

(…) zulk een schoonheid is niet te beschrijven (…) diepliggende ogen, een kleine neus, fijn gevormde mond met rode lippen, de onderlip ietwat dikker, ietwat vooruitstekend, de schedel klein, rond, overvloed van glanzend blauwzwart, niet krullend haar, de wangen onbeschrijfelijk mooi, met een weinig, zeer weinig rood in de bruinachtige bleekheid, ongeveer Indiana van George Sand, de uitdrukking van het geheel een mengsel van passie, voluptuositeit en indolentie. Wie de liefde van zulk een vrouw genieten mag, moet zich meer dan mens voelen!

In dit licht kan het verder zo kille document dat opgemaakt werd op 20 oktober 1820 beschouwd worden als misschien wel een van de indrukwekkendste liefdesverklaringen in de Amerikaanse geschiedenis ooit. En dat eens te meer omdat de overeenkomst gesloten werd op een moment dat het juridisch heel binnenkort überhaupt niet meer mogelijk zou zijn geweest om Juliette haar vrijheid te geven.

Anno 1820 leefden er in Charleston ongeveer vijftienhonderd vrije zwarten op een totale bevolking van 30.000 inwoners. Veelal ging het hier om voormalige minnaressen van slavenhouders en hun kinderen, maar met de Franse exodus uit Saint-Domingue waren er ook veel vrije mulatten meegekomen die gezinnen vormden met het gemengdbloedige nageslacht van blanke slavenhouders. Deze zogenaamde free colored waren in alle opzichten tweederangsburgers – ze mochten niet stemmen, geen contracten afsluiten, niet getuigen en geen lid zijn van een jury; ze moesten in kerken apart zitten en opzijgaan als ze op straat een blanke tegenkwamen.

In tegenstelling tot slaven mochten vrije zwarten echter nog wel lezen, schrijven en bij elkaar komen. En wie kon communiceren kon samenzweren, en wie kon samenzweren kon een opstand voorbereiden. En dat laatste was nu precies waar de blanke elite in het Zuiden van Amerika sinds de slavenopstand in Saint-Domingue doodsbenauwd voor was. Om die reden kondigde de staat South Carolina op 6 oktober 1820, dus precies twee weken voor Leon Juliette kocht, een nieuwe wet aan met als doel het aantal free colored in de staat in te dammen:

(…) waar de grote en snelle toename van vrije negers en mulatten in deze staat, ten gevolge van migratie en vrijmaking, het voor de wetgevende macht opportuun en noodzakelijk maakt om de vrijlating van slaven te beperken en te voorkomen dat vrije gekleurde personen de staat binnenkomen.

De nieuwe wet maakte het eigenaren onmogelijk een slaaf zijn of haar vrijheid te geven. Ook konden slaven zichzelf niet meer vrijkopen. Voortaan zou voor deze zogenaamde manumissie schriftelijke toestemming van de overheid nodig zijn. Als Leon Juliette haar vrijheid wilde geven, moest hij haar dus kopen vóór de nieuwe wet bekrachtigd zou worden. En daardoor kon James Magnan, de cynische slavenhouder uit Augusta, feitelijk elk bedrag voor haar bedingen dat hij wilde.

*

Aanvankelijk lijkt er na haar vrijlating weinig veranderd te zijn in het leven van Juliette. Voor zover bekend bleef ze wonen bij haar moeder Josephine en haar in 1820 geboren broertje Henry in het weelderige huishouden van James Magnan aan King Street. Twee jaar later kwam het eeuwigdurende feest dat Charleston heette opeens met een schok tot stilstand. Op 7 juni 1822 maakte het stadsbestuur in de meest sombere bewoordingen bekend een grote samenzwering onder vrije mulatten en slaven te hebben verijdeld en een bloedbad zoals dat op Saint-Domingue had plaatsgehad, maar op het nippertje te hebben voorkomen. Het doel van de samenzweerders was, aldus de proclamatie, om alle blanke inwoners te vermoorden, de slaven te bevrijden, de stad plat te branden en vervolgens met schepen naar Haïti te vluchten.

De blanke elite sidderde. ‘There was a look of horror in every countenance,’ schreef een societydochter in haar dagboek. In de dagen erna verstrekte het stadsbestuur mondjesmaat wat meer informatie – als enige, want de plaatselijke kranten schreven per definitie niet over onrust onder de zwarte bevolking, dit uit angst voor besmettingsgevaar.

Het brein achter de opstand zou een zekere Denmark Vessey zijn. Deze vrije en geletterde zwarte man was ooit van zijn geboorte-eiland Bermuda als matroos naar Charleston gekomen en had van zijn eigenaar mogen bijklussen als timmerman. Van zijn verdiensten had hij een lot gekocht, de loterij gewonnen en zichzelf vrijgekocht. Zijn vrouw en kinderen had Vessey als gevolg van de in 1820 veranderde wetgeving echter niet meer vrij kunnen kopen en daarom zou hij uit wraak hebben besloten alle blanken te vermoorden. Samen met bij een zwart kerkgenootschap geronselde medestanders was hij vervolgens wapenvoorraden aan gaan leggen, die volgens het stadsbestuur net op tijd ontdekt waren.

Op 2 juli, nog geen vier weken na de ontdekking van het vermeende complot, werden Vessey en vijfendertig andere vermeende samenzweerders ter dood veroordeeld en aan de rand van de stad opgehangen. Maar daarmee was de ongerustheid achter de kleurige gevels van Charleston niet verdwenen. Integendeel. De angst was de stad binnengeslopen en liet zich niet meer wegdenken. Angst voor mysterieuze branden en vergiftigingen, voor voodoopraktijken en samenzweringen; angst voor dat wat schuilging achter de op het oog zo dociele, maar ondoorgrondelijke zwarte gezichten van de mensen met wie de slavenhouders zo lang als ze zich konden herinneren hun huizen en hun levens deelden.

Veel Charlestonianen voorzagen de muren rondom hun huizen aan de bovenkant van gebroken wijnflessen, zodat niemand eroverheen kon klimmen. Ook werd het gebruikelijke diner à la française, dus met verschillende gangen, vervangen door het zogenaamde diner à l’anglaise, waarbij de maaltijd in één keer op tafel werd gezet – dit om de kans te verkleinen dat zwarte bedienden de tafelgesprekken konden afluisteren. De dagelijkse slavenpatrouilles in de straten werden geïntensiveerd en een blok tabakspakhuizen aan Boundary Street – daar waar de stad aan de noordkant overging in de zogenaamde ‘Neck of Charleston’, een sloppenwijk waar veel vrijen woonden en waar ook Vessey had gewoond – werd omgebouwd tot een onneembare militaire citadel annex wapenarsenaal.

De Vessey-affaire gaf de staat South Carolina bovendien weer een excuus om een heel stel nieuwe, nog strengere Negro Laws te bedenken en uit te vaardigen. Zo werd het legaal om zonder vorm van proces ‘elke weerspannige of brutale slaaf te doden’ – iets wat in de praktijk overigens allang gebeurde zodra een eigenaar ook maar het vaagste vermoeden van brandstichting of vergiftiging had. De zogenoemde Seaman Act verordonneerde dat zwarte zeelieden voortaan opgesloten dienden te worden in de stadsgevangenis aan Magazine Street zolang hun schepen in de haven voor anker lagen.

Daarnaast werd de bewegingsvrijheid van vrije zwarten en mulatten drastisch ingeperkt. Voortaan moesten zij zich laten registreren samen met een blanke die voor hun karakter instond en twee dollar per jaar belasting betalen. Op bepaalde plekken mochten ze niet meer komen, in de rest van de stad moesten ze ten overstaan van de beruchte slave patrols te allen tijde het bewijs kunnen overleggen dat ze vrij waren. Ook werd hun verboden de staat uit of in te reizen. Alle overtredingen werden bestraft met zweepslagen en het onmiddellijke verlies van hun vrijheid, zodat ze alsnog als koopwaar op de veilingblokken bij East Bay belandden. Op hulp aan gevluchte slaven of kleurlingen kwam voor iedereen, blank of zwart, de doodstraf te staan.

Voor veel vrije zwarten werd de situatie in South Carolina hiermee zo onleefbaar dat ze ondanks alle risico’s de staat ontvluchtten en hun heil in de Noordelijke staten zochten. Maar Juliette bleef in Charleston. Ongeveer een jaar na de Vessey-affaire verhuisde ze in alle stilte naar een eenvoudig, uit drie verdiepingen bestaand houten huis in een achterbuurt van de stad, samen met de man die haar drie jaar eerder had vrijgekocht om haar de mogelijkheid te geven haar eigen keuzes te maken.

Op 15 augustus 1823 trouwden Leon en Juliette tijdens een kleine, geheimgehouden, katholieke plechtigheid. Dat deze ceremonie überhaupt kon plaatsvinden dankten ze aan hun beider geloofsovertuiging, want van alle kerkgenootschappen in Charleston was de katholieke kerk de meest rekkelijke waar het interraciale relaties betrof. Zolang kinderen maar in the faith geboren werden, was het al snel goed. Het enige wat ze nodig hadden was een bereidwillige priester en twee getuigen – onder wie waarschijnlijk dezelfde sympatiserende Britse consul die later als getuige zou optreden bij de doop van hun oudste dochter.

Uitgaande van de datum waarop ze gedoopt was, was Juliette ten tijde van het huwelijk ongeveer veertien of vijftien jaar oud. Daarmee was ze oud genoeg om te voldoen aan de wettige minimum huwelijksleeftijd voor meisjes zoals die aan het begin van de negentiende eeuw zowel gold in Europa als in Noord-Amerika. Ze was daarbij in de unieke positie dat ze in staat was zelf haar huwelijkscontract te ondertekenen, want Leon had haar in de tussenliggende jaren lezen en schrijven geleerd.

Hoofdstuk 5

Magazine Street

Voor Leon, die drieëntwintig was toen hij met Juliette trouwde, betekende zijn geheime huwelijk het begin van een dubbelleven dat ingewikkelder zou worden naarmate zij meer kinderen kregen en zijn zakelijke successen zich opstapelden. Er was immers weinig waar de elite in Charleston, van wier goodwill en vertrouwen hij afhankelijk was, zo’n minachting en zelfs haat voor koesterde dan voor wat ze nigger lovers noemde. In de woorden van een Europese bezoeker aan de stad:

De negatiefste uitdrukking die kan worden gebezigd voor blanke personen die sympathie tonen voor het onrecht dat het Afrikaanse ras wordt berokkend, zo ontdekte ik algauw, is ‘hij laat zich met negers in’.

Nog minder hadden de slavenhouders op met blanke mannen die het in hun hoofd haalden daadwerkelijk met een zwarte of gekleurde vrouw te trouwen. In een reisverslag beschreef de Britse schrijver John Bendell de ophef die ontstond toen het onderwerp eens ter sprake kwam tijdens een diner. Naar aanleiding van een plantagehouder die samen met zijn zwarte minnares naar het Noorden was gevlucht om daar met haar te kunnen trouwen, ontspon zich een levendige discussie over wat er met de man zou moeten gebeuren mocht hij het ooit in zijn hoofd halen zich weer in Charleston te vertonen:

Nadat allerlei meningen waren verkondigd over wat er met de man moest gebeuren (…) zeiden verreweg de meesten van hen dat hij standrechtelijk moest worden aangepakt door de zogeheten verontwaardigde burgers, met andere woorden, hij moest worden ‘gelyncht’ (…) Het gezelschap was van oordeel dat iedere man die een vrouw huwde bij wie negerbloed door de aderen stroomde de strop verdiende, omdat hij een verrader van de zaak van het Zuiden en een slecht burger was. Die opvatting werd luid toegejuicht.

Tegenover de buitenwereld moest Leon dus de rol blijven spelen van de zorgeloze vrijgezel, die als hij zijn wilde haren eenmaal kwijt was ongetwijfeld een respectabel huwelijk met een aantrekkelijke blanke plantersdochter zou sluiten. Ondertussen was het zaak dat hij en Juliette tegen elke prijs onder de radar van de roddelzieke societydames van de stad bleven. En nergens kon dat beter dan op een adres waar iedere weldenkende burger met een groot boog omheen liep, namelijk Magazine Street. Niet alleen grensde deze straat aan de ongezonde, moerassige wastelands aan de westkant van de stad, maar ook stonden hier de twee beruchtste gebouwen op het schiereiland, namelijk de Charleston City Jail en het Charleston Work House.

Houten huizen aan Magazine Street, gezien vanaf het Work House. Het meest linkse huis was waarschijnlijk dat van Leon (boven). FRANKLIN D. ROOSEVELT PRESIDENTIAL LIBRARY & MUSEUM

Tredmolen in het Work House (onder).
NATIONAL LIBRARY OF JAMAICA

Het laatstgenoemde gebouw stamde uit 1802 en had in de stad de bijnaam Sugar House, naar de suikerpakhuizen die er eerder gestaan hadden. Eigenaren betaalden een bepaald bedrag om ongehoorzame slaven hiernaartoe te laten brengen to sweeten them up of to sugar them up, zoals dat in stadsjargon heette. In de kelders van het gebouw stonden van katrollen voorziene apparaten die bedoeld waren om de lichamen van gegeselden zo ver mogelijk uit te rekken, zodat zwepen maximale pijn en letsel konden aanrichten. Na de geseling werden de wonden ingewreven met zout. Ook stond er een enorme tredmolen om koren te malen, gaande gehouden door tientallen in lendendoeken geklede gestraften. Wie het moordende tempo niet kon bijhouden en struikelde, bekocht dat met verminkte of verbrijzelde voeten.

Later zou een in het Work House werkzame slaaf getuigen over de dagelijkse verschrikkingen die hij meemaakte:

Mannen en vrouwen werden van al hun kleren ontdaan, op een stukje stof rond hun middel en een kap over het gezicht na (…) Mr. Wolf kwam altijd controleren of ze strak genoeg waren opgespannen en om de striemen te tellen (…) De zweep en het slaghout klonken daar elk uur van dag (…) Er kwam geen einde aan. Zodra het touw van de een losgemaakt werd, stond er alweer een ander klaar. Sommige dagen waren het er zoveel dat ze tot diep in de nacht bezig waren.

Niet zelden waren slaven na een verblijf in het Sugar House er zowel geestelijk als lichamelijk zo slecht aan toe dat hun eigenaren het niet meer de moeite vonden ze nog op te halen. Na zestig dagen werden ze dan alsnog geveild. Het bestaan van dit instituut was dan ook de belangrijkste basis onder de ogenschijnlijke meegaandheid van de slaven in Charleston, waarover bezoekers zich vaak verbaasden. Meestal was een terloopse opmerking in de trant van ‘Zal ik jou eens een beetje suiker laten halen?’ al voldoende om zelfs de meest weerspannige slaaf weer in het gareel te krijgen.

Als er één plek was waar je je ogen onmogelijk kon sluiten voor de ultieme wreedheid van de slavernij, dan was het dus wel hier, aan Magazine Street. Vandaar dat er hoofdzakelijk mensen woonden die in nettere buurten niet getolereerd werden, zoals prostituees, vrije zwarten en opzichters en cipiers, die, al waren ze blank, in het algemeen als uitschot werden beschouwd.

Volgens de volkstelling van 1830 bewoonden Leon en zijn gezin een drie etages tellend houten huis pal tegenover de twee sinistere grote stenen gebouwen die de straat domineerden. Ze deelden de woning met twee andere vrije zwarte vrouwen, hun kinderen en enkele slaven. Dat laatste was normaal – bijna ieder huishouden in de stad had slaven, en vrije zwarten hadden ze als ze het zich konden veroorloven dus ook.

Vanzelfsprekend was Magazine Street op geen enkele manier een passend of praktisch adres voor een veelbelovend zakenman die ook nog eens consul namens Nederland was. Maar hij en Juliette vonden hier wel iets wat in de rest van deze roddelzieke stad ver te zoeken was, en dat was anonimiteit.

*

Op een warme zondag in de zomer van 1824 kreeg Juliette haar eerste kind. Drie maanden later brachten haar ouders de baby naar de katholieke kerk aan Hasell Street om haar te laten dopen. Als getuigen traden de Britse consul en een huisvriendin van hem op. In krullerig handschrift noteerde de dienstdoende priester in het doopboek:

Op 10 oktober doopte ik France Virginia drie maanden oud dochter van Leon Herckenrath & Louise, slaaf van Minye, Peetouders George Hopley & Emma Cherfrin.

J. McEnroe

France Virginia slaaf van Minye

De reden dat de jonge ouders ervoor kozen om zowel moeder als kind als Leons eigendom (‘Minye’ oftewel ‘de mijne’) door de priester te registreren was waarschijnlijk omdat dat veiliger was. Want hoe afkerig de blanke goegemeente ook stond tegenover wat ze noemden nigger lovers, ze was nog altijd hypocriet genoeg om geen moeite te hebben met een blanke man die zijn slavin zwanger had gemaakt. Bovendien hoefde het kindje op deze manier niet geregistreerd te worden in de free colored-registers waar haar moeder wel in stond. Volgens de toen geldende wetten van South Carolina kón Juliette overigens niet eens meer zijn dan een concubine – vrije mulatten zoals zij mochten immers helemaal geen contracten sluiten. Zij en haar kind vormden juridisch dan ook nog steeds geen enkel beletsel voor een eventueel huwelijk van Leon met een blanke vrouw.

In 1826, het jaar waarin Leon het Amerikaanse staatsburgerschap verkreeg, kregen hij en Juliette een tweede dochter. Ze werd Adèle Catharina genoemd. Voor zover bekend werd zij noch gedoopt, noch geregistreerd.

Aan het eind van dat jaar ging Leon voor familiebezoek naar Nederland. Getuige oproepen in de kranten hoedde Juliette zich er tijdens zijn afwezigheid zorgvuldig voor zich te identificeren als zijn vrouw. Haalde ze een brief of pakjes van Leon op in het Charleston Post Office aan Meeting Street, dan deed ze dat onder de naam ‘Madame Juliette Magnan’. Ook haar moeder placht poststukken af te halen onder de naam ‘Josephine Magnan’ – al was ze niet de echtgenote, maar nog altijd een slavin van James Magnan.

Waarschijnlijk was Leon in Nederland om fondsen te werven voor een nieuwe zakelijke onderneming, want op 5 februari 1827 liep de Leeds, een zeilschip dat zes weken eerder vanuit Liverpool vertrokken was, de New Yorkse haven binnen met aan boord ‘L.J. Herckenrath of Charleston’ en twee zakenvrienden. Alvorens met het zeilschip Calhoun terug naar het Zuiden te varen, zette Leon in de Amerikaanse hoofdstad samen met een van de Nederlanders een agentschap op voor de doorverkoop van wijn en sterkedrank onder de naam Herckenrath & Van Damme. Wellicht speelde hij toen al met de gedachte om op den duur met zijn gezin naar het liberale, slavenvrije New York te vertrekken.

In de loop van 1827 werd Juliette weer zwanger. In 1828, drie maanden na de geboorte van derde dochter Constantia, volgde Leons grote zakelijke doorbraak in Charleston. In een advertentie in de Charleston Courier van 6 juni meldden hij en de acht jaar jongere Charles Tidyman Lowndes:

Ondergetekenden zijn heden een vennootschap onder firma aangegaan voor een tussenhandelsonderneming met de bedrijfsnaam Herckenrath & Lowndes, gevestigd op Chisolm’s Lower Wharf.

Leon Herckenrath & C.T. Lowndes

Voor de toen net achtentwintigjarige Leon betekende deze alliantie een grote triomf en een toegangsbewijs tot de hoogste regionen van South Carolina. Alleen de achternaam van zijn nieuwe compagnon was al voldoende om elke deur in Charleston en ver daarbuiten wijd open te laten zwaaien. Charles Lowndes stamde af van een Britse pionier die in 1670 via het Caraïbische eiland Saint Christopher naar het Zuiden van Amerika was gekomen en een rijstplantage in het district Colleton had aangelegd. Zijn familie behoorde tot het politieke en sociale topechelon: Charles’ grootvader was de tweede gouverneur van de staat geweest en zijn vader zat als senator in het Amerikaanse Congres.

Zelf was de boomlange Charles in alles een klassieke zuiderling: joviaal, hartelijk en zeer loyaal in zijn allianties. Zijn vriendschap met Leon zou vijfendertig jaar duren. Maar niets, toen niet en later niet, duidde erop dat hij er verlichtere denkbeelden over de slavernij op na hield dan zijn stadsgenoten. Hij was verloofd met een dochter van een van de andere grote families van Charleston en erfgenaam van de rijstplantage Oakland aan de Combahee River, waar maar liefst driehonderdzeventig slaven voor hem werkten. Zou bekend worden dat Charles’ compagnon een gemengdbloedig meisje had vrijgekocht, haar had leren lezen en schrijven, en haar en hun kinderen liefhad als zijn gelijken, dan had dat meteen het einde voor de nieuwe firma betekend. Juliette en haar drie dochtertjes moesten dus blijven wat en waar ze waren: een donker geheim aan Magazine Street.

*

Aan het begin van het jaar 1829 werd Leons staatsburgerschap bevestigd en zwoer hij voor de tweede keer, en nu definitief, de eed van trouw aan zijn nieuwe vaderland. Kort erna moet er iets zijn gebeurd wat hem dwong zijn loyaliteit aan de klasse waartoe hij net was toegelaten te bevestigen – en wel op de gevaarlijkste en meest Charlestoniaanse manier mogelijk, namelijk met een duel.

Hoewel al sinds 1812 op straffe van tweeduizend dollar boete en een jaar in de gevangenis verboden, vonden nergens in de westerse wereld in deze jaren nog zoveel duels plaats als in South Carolina. Sommige historici schreven de voorliefde van vooral jonge Charlestonianen voor de gewapende tweestrijd toe aan het warme, vochtige klimaat, dat de gemoederen snel verhitte, of aan het overvloedige alcoholgebruik in de stad. Een meer plausibele verklaring is dat de heethoofdige jongeheren uit de aristocratische families met hun geërfde weelde en hun gespreide bedjes weinig anders te bevechten hadden dan hun eer en dat ze, van jongs af aan gewend en getraind om slaven rond te commanderen, niet bepaald gewend waren aan tegenspraak.

De geheime duels in Charleston werden uitgevochten volgens een strikt ritueel, gebaseerd op de uit 1777 stammende Ierse Code Duello, oftewel de Code of Honor. Iedere duellist had een second, in de meeste gevallen een goede vriend, die van tevoren over de details onderhandelde, de pistolen laadde en tijdens het gevecht als scheidsrechter optrad. Ook zorgde hij dat er een arts in de buurt was en assisteerde hij als er bloed vloeide. In naar schatting één op de vijf gevallen resulteerde een duel in de dood van een van de deelnemers. Volgens de wet van South Carolina werd dat niet als moord of doodslag beschouwd en dus ook niet als zodanig bestraft.

Omdat het in ieders belang was om de duels uit de kranten te houden, vonden ze bijna altijd plaats in de vroege ochtend en op afgelegen locaties. Ook Leons gevecht bleef ‘ungazetted’. Pas vele jaren later zouden enkele details ervan in een boek vermeld worden. Volgens deze summiere gegevens was zijn tegenstander een zekere R.H. Thompson, die gezien zijn vermelding in het stadsadresboek een handel dreef in wijn en likeur, pal naast het hoofdkwartier van de firma Herckenrath & Lowndes aan Chisolm’s Lower Wharf. Het duel vond plaats op het exercitieterrein voor de nieuwe Citadel aan de noordgrens van de stad, naast een straat die, al dan niet toevallig, Lowndes Street heette.

Wie van de kemphanen de uitdager was is niet vermeld, evenmin als de aard van de belediging die gewroken moest worden. In familiekring zou later gesuggereerd worden dat Leons besluit om zijn leven op deze manier op het spel te zetten verband hield met emoties rond het plotselinge overlijden van zijn eenjarige dochtertje Constantia op 14 juli 1829. Gezien zijn vlekkeloze zakelijke reputatie is de kans hoe dan ook groot dat de aanleiding voor het tweegevecht persoonlijk van aard was en iets te maken had met Juliette en haar kinderen. In de woorden van de Code Duello:

Het beledigen van een dame die aan de zorg of bescherming van een heer is toevertrouwd, dient als één graad ernstiger te worden beschouwd dan een belediging van die heer zelf, en de genoegdoening moet dienovereenkomstig worden bepaald.

Ondertussen moet Leon geweten hebben dat hij met dit gevecht niet alleen zijn eigen leven, maar ook dat van zijn gezin, dat zonder hem onbeschermd en zonder middelen van bestaan achter zou blijven, op het spel zette. Zou zijn tegenstander sneller schieten dan hij, dan zou Juliette veroordeeld zijn tot een toekomst als naaister, wasvrouw of prostituee, omdat dat voor een vrije mulattin in Charleston nu eenmaal de enige manieren waren om geld te verdienen. Hij zal het duel dan ook niet lichtvaardig zijn aangegaan. Het afscheid van zijn Juliette, in die heel vroege ochtenduren op de houten veranda van het huis aan Magazine Street, moet hartbrekend zijn geweest.

*

Het verloop van het duel, dat waarschijnlijk gesecondeerd werd door Leons compagnon Charles Lowndes, is niet overgeleverd, maar alles wijst erop dat Leon er zonder verwondingen vanaf kwam en later die dag heelhuids herenigd werd met een dolgelukkige Juliette. Getuige latere vermeldingen in de City Directories overleefde ook Leons tegenstander en buurman het gevecht. Wel verhuisde Herckenrath & Lowndes al dan niet toevallig kort erna naar Craft’s South Wharf, een wat noordelijker gelegen aanlegsteiger.

Vanuit het nieuwe adres ontwikkelde de firma zich in hoog tempo tot een van de meest succesvolle handelskantoren van de stad. Gedurende de daaropvolgende jaren getuigden talloze advertenties en scheepsberichten in de Charleston Courier van de manier waarop Leon en Charles als een stel gretige jonge honden alle handel oppakten die hun kant op kwam. Ze kochten, verhandelden en transporteerden vooral bulkgoederen: scheepsladingen rijst, katoen en zout. Ook importeerden ze producten, zoals madera. Soms huurden ze zelf vaartuigen, bijvoorbeeld voor het vervoer van ongepelde rijst van de molens in de Lowlands naar de haven van Charleston, soms maakten ze gebruik van bestaande lijnverbindingen met vooral New York. Naarmate het hun meer voor de wind ging kochten ze ook eigen schepen.

In 1830 benoemde Martin van Buren, namens het ministerie van Buitenlandse Zaken in Washington, Leon opnieuw tot Nederlands consul in South en North Carolina. Deze keer kreeg hij er ook het Duitse hertogdom Oldenburg bij. Kennelijk was Leon er met het duel inderdaad in geslaagd om in de ogen van de elite van de stad in één keer een einde te maken aan alle mogelijke twijfels rondom zijn respectabiliteit en zijn loyaliteit aan de blanke upper class. Dat hij daarmee ook de financiële toekomst van zijn geheime gezin had weten veilig te stellen, was iets wat maar heel weinig mensen wisten. Met het duel had hij in alle opzichten gegokt – en gewonnen.

Even zag de toekomst er zorgeloos uit. Aan het eind van 1829 was er aan Magazine Street weer een dochtertje geboren. Haar ouders waren nu kennelijk zo zelfverzekerd over hun situatie dat zij Lydia Pauline op 9 mei 1830, toen ze zes maanden oud was, in Saint Mary’s als ‘free child’ lieten dopen. Zelf lieten ze zich bij deze gelegenheid in alle openheid als ouderlijk paar registreren: ‘Louisa Juliette & L. Herckenrath’.

In de stad om hen heen ging ondertussen alles nog zijn vertrouwde gang. De Charlestonianen concentreerden zich als vanouds op hun diners, hun pleziertjes en hun garderobes; hun slaven deden ogenschijnlijk gedwee wat er van ze verwacht werd, zoals ze dat generatieslang hadden gedaan. Maar in Noord-Amerika en Europa groeide de abolitionistische beweging en in de slavenkwartieren achter de fraaie plantage- en stadshuizen broeide het. En op een warme augustusdag in 1831 vond er op een verre plantage in Virginia een gebeurtenis plaats die verstrekkende gevolgen had – voor de toekomst van de Verenigde Staten, de toekomst van het Zuiden, de toekomst van Charleston en, niet in het minst, de toekomst van het gezin aan Magazine Street.

Hoofdstuk 6

Angst

Op 21 augustus 1831, in het heetst van de zomer, vermoordde een groep slaven op de Belmontplantage in Southampton County in de staat Virginia schijnbaar zonder directe aanleiding hun eigenaar, hun opzichters en vervolgens iedere blanke die ze te pakken konden krijgen. Voor de eerste keer op Amerikaans grondgebied kwamen slaven massaal in opstand en namen ze bloedig wraak voor al het onrecht dat hun nu al zo lang werd aangedaan.

Negen jaar na de Vessey-affaire zagen de slavenhouders in de Zuidelijke staten hun diepgewortelde angst bewaarheid worden. Welke slavenhouder kon nu nog rustig slapen, in de wetenschap dat hij of zij zo wakker gemaakt kon worden door donkere gestalten met blikkerende messen? Wie durfde nog rustig door de weelderige tuin rond zijn plantagehuis te wandelen, met de angst dat er elk moment een zwarte met een hakbijl van achter een van de imposante live oaks kon opdoemen? En hoe gevaarlijk werd reizen door een land waar je nooit zeker wist hoeveel moordlustige donkere ogen zich tussen het ondoordringbare groen langs de wegen verborgen hielden?

De rebellen in Virginia slaagden erin tussen de vijfenvijftig en vijfenzestig slachtoffers te maken voordat militaire eenheden hen na enkele dagen wisten op te sporen en te doden. Honderden andere slaven in het hele Zuiden, die soms niet meer misdaan hadden dan naar de smaak van hun eigenaar te brutaal uit hun ogen kijken, ondergingen hetzelfde lot. De charismatische rebellenleider, de eenendertigjarige predikant Nat Turner, wist nog ruim twee maanden uit handen van zijn achtervolgers te blijven. Op 11 november werd hij na een schijnproces opgehangen, onthoofd en gevierendeeld.

Juliettes voormalige eigenaar James Magnan verkocht in die herfst overhaast al zijn bezittingen. Hij vertrok samen met zijn vrouw en dochters naar Frankrijk, het land waar zijn vader ooit vandaan was gekomen om fortuin te maken over de ruggen van zwarte mensen en waar hijzelf nu, als een bange oude hond, veiligheid zocht uit angst voor hun wraak. Aangezien in Frankrijk de slavernij allang verboden was, kon hij ditmaal geen slaven meenemen op zijn vlucht. Josephine en de twee zonen die ze in de tussenliggende jaren had gekregen, bleven dus achter in Charleston, waarschijnlijk in het huishouden van haar dochter aan Magazine Street.

In de nasleep van de Turner-opstand publiceerde de journalist en krantenuitgever William Garrison in Boston aan het einde van dit jaar het eerste nummer van het radicaal abolitionistische blad The Liberator. In zijn voorwoord omschreef hij de slavernij onomwonden als ‘a covenant with death and an agreement with hell’. De abolitionistenverenigingen in het Noorden groeiden uit tot ware volksbewegingen, waarin vrouwen een vooraanstaande rol speelden. In het Noorden werden zelfs antislavernijtheeserviezen verkocht.

Als reactie dreigden Zuidelijke politici vanaf nu steeds openlijker met de rassenoorlog die volgens hen het onvermijdelijke gevolg zou zijn van afschaffing van de slavernij. In de woorden van senator Edwin C. Holland:

Negers zijn de ‘Jakobijnen’ van het land, voor wie we altijd op onze hoede moeten blijven, en hoewel we niet bang zijn voor blijvende gevolgen van rebellie, moeten we ze voortdurend en consequent in de gaten blijven houden. Het zijn de anarchisten en de binnenlandse tegenstander, de gemeenschappelijke vijand van beschaafde mensen, en de barbaren die, ALS ZE DAT KONDEN, de VERNIETIGERS van ons ras zouden worden.

De Charlestoniaan John Calhoun, die in 1824 tot vicepresident van de Verenigde Staten was gekozen, was een van de eerste Zuidelijke leiders die publiekelijk het woord ‘segregatie’ in de mond namen. Zouden de Noordelijke staten, zo waarschuwde hij, niet ophouden zich te bemoeien met de interne aangelegenheden in de Zuidelijke staten, dan zouden die laatsten zich desnoods van het Noorden afscheiden en als zelfstandige unie verdergaan.

*

Charleston zou na de Turner-opstand nooit meer dezelfde stad zijn. Ooit werd het beschouwd als de meest liberale en gastvrije plek op het Amerikaanse continent, maar nu verschansten zijn inwoners zich vanaf 1831 steeds meer achter een grimmig, uiterst conservatief soort patriottisme. Daniel Huger, een zwager van Leons partner Charles Lowndes, nam het voortouw bij het organiseren van grote militaire parades waarin de macht en de kracht van de Zuidelijke staten verheerlijkt werden. Officieel waren deze zogenaamde ‘nullificatieparades’ gericht tegen de federale belasting die de regering in Washington haar lidstaten had opgelegd, maar in feite waren ze een protest tegen al het onrecht dat men zich vanuit het Noorden voelde aangedaan. Het feit dat de haven van Charleston net in deze jaren aan belang en welvaart inboette door de snelle opkomst van stoomschepen, die niet meer afhankelijk waren van de wind, verhardde de bitterheid alleen nog maar.

Tegenover de buitenwereld verdedigden de Charlestonianen hun peculiar institution met een beroep op het opperwezen, de wetenschap, hun eigen goedertierenheid of een combinatie van die drie. Het was, zo redeneerden ze, nu eenmaal door God bepaald dat zij voor zwarte mensen moesten zorgen, want zwarten waren als kinderen en niet in staat zelfstandig te leven. Bovendien zouden hun slaven het aanzienlijk beter hebben dan het anonieme, uitgebuite arbeidersproletariaat in de industriesteden in het Noorden.

Hoe overtuigend dit charmeoffensief kon zijn, bleek wel na een bezoek van de destijds wereldberoemde Britse schrijver William Makepeace Thackeray, die zich eerder publiekelijk had uitgesproken tegen de slavernij. Na in Charleston met alle egards onthaald te zijn schreef hij:

Ik was niet zo geschokt als ik mogelijk had moeten zijn door de slavernij, wat in deze steden in geen geval een verschrikkelijk instituut is. De negers in gegoede families zijn het vrolijkste, luiste, comfortabelste ras van bedienden. Het ontbreekt hun aan niets gedurende het werk, en op hogere leeftijd worden ze voortreffelijk verzorgd – een blanke doet het werk van vier van hen, en één neger die kan werken heeft waarschijnlijk ouders en kinderen die dat niet kunnen. Slavernij is het onvoordeligste economische stelsel dat er bestaat, de duurste huishoudelijke en agrarische machine die ooit is ontworpen.

Een excursie naar het nog steeds overuren draaiende Work House aan Magazine Street had voor de gelauwerde Britse schrijver overduidelijk niet op het programma gestaan. Evenmin was hem verteld dat, net zoals dat was gebeurd in de nasleep van de Vessey-affaire, ook na de Turner-opstand allerlei draconische maatregelen werden afgekondigd om de zwarte en gekleurde bevolking nog strakker op haar plaats te houden. Zo nam South Carolina aan het einde van 1831 een wet aan die elke vorm van onderwijs aan vrije kleurlingen strafbaar stelde.

Voor Leon en Juliette betekende deze nieuwe wetgeving dat ze de toekomst van hun kinderen van het ene op het andere moment in rook zagen opgaan. Hun eerste zoon was geboren in augustus 1831, praktisch op hetzelfde moment dat honderden kilometers noordwaarts Nat Turner en zijn geestverwanten de hakbijl tegen hun blanke eigenaar hadden opgenomen. Op 8 november, dus in het oog van de storm, was de baby naar zijn grootvader en vader ‘Gerard Leon’ gedoopt. Maar die namen zou hij zelf nu nooit mogen leren schrijven, net zomin als hij het alfabet zou mogen leren en de boeken waarvan zijn vader zo hield zou kunnen lezen. Zeker voor Leon, die was opgegroeid met het idee dat onderwijs heilig was, was dat een onverteerbare gedachte.

De situatie van het gezin werd des te precairder doordat oudste dochter Virginia de vruchtbare leeftijd begon te naderen en, afgaande op latere foto’s, al net zo mooi dreigde te worden als haar moeder. Weliswaar liet Juliette zich elk jaar plichtsgetrouw registreren in het free colored-register – nog altijd onder de naam Magnan –, maar de kinderen hadden ze nooit opgegeven. Pauline was de enige die als ‘free’ was gedoopt, Virginia was volgens haar dooppapieren een slavin en de overige kinderen waren helemaal niet gedocumenteerd. Met hun lichtgekleurde uiterlijk begonnen zeker de oudste meisjes steeds meer op te vallen en werden ze met de dag een steeds begeerlijker prooi voor de beruchte slave patrols en de handelaren aan East Bay.

*

Leon bevond zich in een onmogelijke positie. Vluchten uit Charleston was voor het hele gezin levensgevaarlijk. Nog afgezien van het risico dat Juliette en hun kinderen opgepakt zouden kunnen worden en alsnog geveild zouden worden, liep hij zelf de kans op de doodstraf wegens hulp bij hun ontsnapping. Daarnaast zou een overhaast vertrek uit de stad het einde betekenen van alles wat hij met hard werken had opgebouwd. Daarmee zou hij niet alleen zijn eigen gezin financieel ruïneren, maar ook zijn broers en moeder thuis in Nederland, die in de loop der jaren steeds afhankelijker waren geworden van de gestage stroom dollars die Leon voor hen in Amerika verdiende.

Zakelijk opnieuw beginnen in Nederland was voor Leon evenmin een optie, aangezien de economische vooruitzichten daar juist nu somberder waren dan ooit. In 1830 hadden de Zuidelijke Nederlanden, die dankzij de Waalse kolen- en ijzermijnen nog relatief welvarend waren, zich van het kwakkelende koninkrijk afgescheiden om zelfstandig als België verder te gaan. Koning Willem I was te koppig om zijn verlies te nemen en hield zijn troepen gemobiliseerd, met als gevolg dat Nederland nog verder wegzakte in de economische misère.

Ook een vlucht naar New York bood geen soelaas. Weliswaar was Leon daar nog altijd directeur van de in de tussentijd tot House of Herckenrath, Schneider and Company omgedoopte wijngroothandel, maar getuige latere zakelijke correspondentie bezat zijn Charlestoniaanse compagnon Charles Lowndes de helft van de aandelen. Een dergelijke desertie zou onherroepelijk uitlekken naar Charleston – met alle persoonlijke en zakelijke gevolgen van dien. En al zou dat niet gebeuren, dan nog zou hij om zijn zaken te beschermen voor het oog gewoon in Charleston moeten blijven wonen en zijn vrouw en kinderen dus het grootste deel van de tijd onbeschermd in de ruwe metropool New York moeten achterlaten.

Voor Leon zelf bestond altijd nog een heel eenvoudige manier om zijn veiligheid en welvaart te waarborgen. Een huwelijk met een dochter of zuster van een van zijn invloedrijke vrienden in de blanke bovenlaag van Charleston zou hem voorgoed verankeren in de elite. Maar nog afgezien van het feit dat hij emotioneel duidelijk niet in staat was de vrouw van wie hij hield op te geven of haar achter een huwelijk met een blanke vrouw te verstoppen, zou een dergelijke stap de risico’s voor Juliette en haar kinderen alleen nog maar vergroten. Eén melding van een jaloerse echtgenote en het hele huishouden aan Magazine Street zou worden opgepakt en via de slavenmarkt voorgoed uit zijn leven verdwijnen – als zoveel zwarte gezinnen uit elkaar gerukt en doorverkocht aan verre plantages in andere staten.

Ondertussen betekende de nieuwe politieke realiteit in Charleston dat Leon en Juliette hun kinderen zouden veroordelen tot een bestaan als onopgeleide, onmondige en ongedocumenteerde paria’s, gevangen in een politieke kloof die met de dag dieper en gevaarlijker leek te worden. Niet alleen werden gemengdbloedigen door de blanke bevolking gewantrouwd en gemeden, ook in de ogen van de zwarte bevolking waren quadroons – voor driekwart blank – als de Herckenrath-kinderen verdacht. Zouden de slaven ook hier op een dag in opstand komen, dan leed het weinig twijfel dat zij samen met hun ouders en de andere blanken zouden worden afgeslacht, net zoals dat gebeurd was met veel mulattengezinnen in Saint-Domingue.

Ze zaten, kortom, als ratten in de val.

*

In februari 1833 kreeg Juliette een vijfde dochter. Het meisje kreeg de naam Alida, naar Leons moeder in Holland. In Charleston werd dat jaar met veel bombarie de tweede en langste spoorlijn van de Verenigde Staten geopend. Maar de feestelijkheden werden overschaduwd door de gespannen politieke situatie. Nog was het even ogenschijnlijk normaal, nog werd er gedineerd en gedanst, nog werden er dagelijks zwarte mensen verkocht en aangekocht op de openbare slavenmarkten aan East Bay. Maar hoelang zou dat nog duren? Somber noteerde de vertrekkende procureur-generaal van South Carolina Hugh Legaré in zijn dagboek: ‘Ik zie niets anders voor ons dan verderf en ondergang.’

Anderhalve maand na de geboorte van Alida bezocht Leon een advocaat. Hij was in gezelschap van dezelfde jurist die dertien jaar eerder het aankoopcontract van Juliette had opgemaakt. Uit Europa was zojuist het bericht gearriveerd dat James Magnan in de herfst van 1832 te Versailles was overleden. In deze bange tijden was het raadzaam geen enkel risico te nemen waar het Juliettes vrije status betrof en dus liet Leon op het originele koopdocument de volgende tekst toevoegen:

Thomas Roger verklaart als getuige onder ede dat James Magnan deze verkoopovereenkomst heeft getekend, verzegeld en gedeponeerd en tevens dat Leon Herckenrath de aangehangen vrijverklaring (…) heeft getekend en dat hij tezamen met J. Tavel getuige is geweest van het voornoemde in mijn aanwezigheid op 29 april 1833.

Kort na deze bijeenkomst verdween de negenjarige Virginia spoorloos uit het huis aan Magazine Street.

*

In de vijftien jaar sinds Leon uit Monster was vertrokken, was daar eigenlijk zo goed als niets veranderd. Het leven ging er zijn gang zoals het dat al sinds de middeleeuwen deed, gedicteerd door de seizoenen en geboorten, trouwerijen en begrafenissen. De weg naar Loosduinen was inmiddels bestraat, maar verder was er van de Vooruitgang die elders in de wereld zoveel veranderingen en welvaart bracht nog niets te merken. Geen rokende fabrieksschoorstenen, geen nieuwe gebouwen of winkels, geen spoorwegen. Nog altijd was de trekschuit die dagelijks vanaf de Monsterse trekvaart naast het landgoed Geerbron naar Den Haag vertrok de voornaamste verbinding met de buitenwereld.

Ook op het landgoed Geerbron was alles als vanouds. Leons moeder Alida leefde, met dank aan de verdiensten van haar jongste zoon in het verre Amerika, nog altijd gezond en zelfstandig in haar mooie huis, samen met de kleine Theresia ‘Treesje’ Allebé, de enige dochter van Alida’s oudste dochter Maria. Na het vroegtijdig overlijden van de laatste in 1827 was het toen vierjarige meisje door haar vader bij haar grootmoeder ondergebracht.

In het najaar van 1833 zagen de dorpelingen echter iets heel merkwaardigs op het landgoed. Er liep daar opeens een tweede meisje rond. Ze was wat jonger dan Treesje, had een donkere huidskleur, grote serieuze ogen, een brede mond en – als ze zich eens aarzelend daartoe liet verleiden – een hartveroverende glimlach. Ze sprak alleen maar Frans. Nog verbaasder keken de dorpsbewoners toen de oudste zoon van mevrouw Herckenrath een week of zes later een nog jonger, maar verder bijna identiek bruin meisje op het landgoed afleverde.

In februari 1834 refereerde Treesjes vader in een brief aan zijn dochter voor het eerst aan ‘de zoete Virginia’ en ‘de vrolijke Adèle’ op Geerbron. De laatste had, schreef hij geamuseerd, aanvankelijk niets moeten hebben van de Nederlandse kool en groenten die haar op Geerbron werden voortgezet. Was ze er al een beetje aan gewend?

*

In Charleston wachtten de ouders van de meisjes deze winter in grote spanning op de zorgvuldig dichtgelakte brieven van oom Louis in Amsterdam. Was het kind dat ze moederziel alleen aan een met Leon bevriende schipper hadden toevertrouwd tijdens de afvaart inderdaad braaf onderdeks gebleven? Was ze niet ontdekt tijdens de strenge controles op vluchtende slaven en kleurlingen waar de slave patrols elk vertrekkend schip aan onderwierpen? En was ze op het allerlaatste moment niet tóch nog door een matroos of een andere opvarende verraden, omdat het bedrag dat ze op de slavenmarkt zou opbrengen hoger was dan de omkoopsom die Leon had betaald om haar naar de overkant te smokkelen?

Elke keer dat een brief met trillende vingers was opengescheurd en de ogen langs de zinnen op het papier waren gevlogen, was er een immense opluchting – die meteen werd gevolgd door weer nieuwe spanning. Nu diende het volgende, nóg jongere kind te worden voorbereid op de overtocht en werden de dagen tot het volgende afscheid geteld.

En zo smokkelde Leon gedurende het jaar 1834 zijn kinderen ‘beurt voor beurt’, zoals zijn neef later schreef, in het diepste geheim naar Europa. Vanzelfsprekend konden de kleintjes niet alleen reizen en dus moesten er steeds meer mensen in het complot worden betrokken. En elke keer dat er weer iemand in vertrouwen moest worden genomen die het risico durfde te nemen door de slave patrols betrapt te worden met een bruin kindje onder zijn of haar hoede, werden de risico’s groter, de omkoopsommen hoger, de angst van de achterblijvers achter de houten luiken aan Magazine Street nog ondraaglijker.

Wellicht om de afwezigheid van zijn eigen dochters minder op te laten vallen, kocht Leon op 16 juni 1834 een twaalfjarig slavenmeisje van zijn buurvrouw Antoinette Langlois, een vrije zwarte vrouw die ook in het complot gezeten moet hebben. Mede daardoor viel het de buitenwereld niet op dat het wel heel rustig begon te worden in Juliettes kinderrijke huishouden. Ook de vierjarige Pauline, de driejarige Gerard en de eenjarige Alida bereikten dat jaar allemaal veilig de andere kant van de oceaan. In de haven van Amsterdam werden ze opgevangen door hun oom Louis, die hen in zijn rijtuig naar Geerbron bracht voor de hereniging met hun oudere zussen en de kennismaking met hun onbekende Hollandse grootmoeder.

Op 13 november 1834 kreeg Juliette weer een dochter. Ze werd Theresia Maria Septima genoemd – naar het nichtje op Geerbron en haar overleden moeder. Niet veel later trok ook Juliette voor de allerlaatste keer de deur van haar huis aan Magazine Street achter zich dicht. Nu was het haar beurt om met ingehouden adem het water tegen de houten buik van het schip te horen klotsen, met boven haar het geluid van de blote voeten van de matrozen die de trossen losgooiden, de zeilen hesen en het anker ratelend uit het water takelden. En nu was zij het die, de baby tegen zich aan gedrukt – als ze maar niet ging huilen! –, de laarzen van de mannen van de slave patrols op de dekplanken hoorde, op zoek naar smokkelwaar als zij.

Op het moment van haar vlucht uit haar geboortestad was Juliette zesentwintig jaar oud. Ze had nooit eerder gereisd en verliet de enige wereld die ze ooit had gekend, en daarnaast haar moeder, haar jongere broers en de buurvrouwen met wie ze jarenlang haar huis en haar leven had gedeeld. En terwijl Leon zijn grote overtocht in 1818 kon ondernemen in de wetenschap dat hij wanneer hij maar wilde terug zou kunnen naar zijn vaderland, moet zij beseft hebben dat het nog weleens lang zou kunnen duren voordat Charleston voor haar veilig genoeg zou zijn om terug te gaan.

Hoofdstuk 7

De vliegende Hollander

Juliette arriveerde hartje winter in Monster. Het verschil tussen haar oude woonplaats en de nieuwe had niet groter kunnen zijn. Zo warm, druk en kleurig als Charleston was geweest, zo stil en kil was het op het Nederlandse platteland. Thuis rook het naar sinaasappelbomen en zoete magnolia’s, hier naar modder en zilte duinen. Bijna niemand sprak Engels of Frans – het onverstaanbare taaltje dat hier werd gesproken klonk haar, gewend als ze was aan het zangerige dialect van haar geboortestad, hard en grof in de oren. Hier was geen elegantie, rijkdom, joie de vivre, geen zon of warmte – hier was alleen de tot diep in je botten doordringende grauwe kou van de Hollandse winter.

En misschien nog wel het merkwaardigste: er was hier niemand die zo donker was als zij en blanken vonden het hier heel normaal om voor haar te werken. Sterker nog, Juliette hoefde hier niet op straat opzij te gaan voor iedereen met een lichtere huidskleur dan zij – de mensen gingen in Monster juist opzij voor háár, de nieuwe mevrouw van Geerbron, de mannen eerbiedig tikkend tegen hun pet. Ze had zelfs blanke bedienden – om precies te zijn vier dienstboden, een tuinman en een koetsier.

Nee, voor haar leven en dat van haar kinderen hoefde Juliette in dit nieuwe land duidelijk niet te vrezen. De inwoners van Monster bekeken hen niet in het minst vijandig – hoogstens nieuwsgierig, als naar een troepje veelkleurige tropische vogels dat door een vroege voorjaarsstorm over de duinen was gewaaid en tussen de mussen terecht was gekomen. Maar voor die afwezigheid van angst betaalde ze een hoge prijs: heimwee en hartzeer. Heimwee naar alles waarmee ze was opgegroeid en waarmee ze alleen nog verbonden was via de zee – al klotsten de golven hier niet loom tegen de oesterbanken rond White Point, zoals thuis, maar brulden ze bij storm vervaarlijk achter de duinen. En hartzeer, omdat de man die ze uit liefde naar de andere kant van de wereld was gevolgd haar nu vaker dan ooit weer verliet.

*

Op 26 februari 1835 kwamen in Charleston de meest succesvolle jonge zakenmannen van de stad bij elkaar. Onder de aanwezigen bevonden zich volgens een krantenbericht ook Leon Herckenrath en Charles Lowndes. Het initiatief voor de samenkomst was afkomstig van Charles’ zwager William Aiken, de schatrijke erfgenaam van de South Carolina Canal and Railroad Company en een van de grootste slavenhouders van de staat. Hij vond het in deze sombere en benarde tijden tijd voor een tegenactie – iets nieuws, iets vrolijks. En omdat dit Charleston was en Charleston nu eenmaal verzot was op toneel, kon dat – zo besloot de vergadering – het best in de vorm van een nieuw theater, dat qua grandeur en grootte zijns gelijke op het Amerikaanse continent niet had. Alle aanwezigen, inclusief Leon, gaven geld en daarmee het groene licht voor de koop van een geschikte kavel aan Meeting Street en de daaropvolgende bouw van het Charleston New Theatre, dat maar liefst twaalfhonderd zitplaatsen telde.

Een paar maanden later haalde Leon opnieuw de Amerikaanse kranten. President Andrew Jackson had hem naast zijn al drie bestaande consulaten nu ook dat van het net door de Verenigde Staten als zelfstandig land erkende Duitse hertogdom Mecklenburg-Schwerin toegekend. Het kantoor van Herckenrath & Lowndes aan de inmiddels tot Hamilton & Co. Wharf omgedoopte pier draaide op volle toeren. Er werd nu zoveel verdiend dat de partners kapitaal overhadden om te investeren in onroerend goed. Zo kochten Leon en Charles onder meer woonblokken met huurhuizen en pakhuizen in Stoll’s Alley.

Misschien viel het Leons collega’s aan East Bay wel op dat hij een opgeluchte indruk maakte. Of dat hij aan de ene kant langere werkdagen maakte dan ooit, maar tegelijkertijd ook steeds vaker voor dringende familieaangelegenheden naar Holland moest. Voor het oog van hun wereld was hij in elk geval nog altijd dezelfde opgewekte, hardwerkende en betrouwbare zakenman, die er om wat voor reden dan ook, voor koos om ongetrouwd te blijven.

Ver van de spiedende ogen van de goegemeente in Charleston deed Leon ondertussen met zijn privévermogen nóg een onroerendgoedtransactie, namelijk de koop van Geerbron, dat hij op 29 augustus 1835 van zijn moeder overnam. Volgens de koopakte was de nieuwe eigenaar slechts ‘gelogeerd’ op het landgoed en afgaande op zijn veelvuldige vermeldingen op passagierslijsten en in immigratieregisters reisde Leon gedurende de daaropvolgende jaren inderdaad voortdurend heen en weer. Kennelijk hoopte hij op een gegeven moment genoeg verdiend te hebben om zich definitief uit Amerika terug te kunnen trekken. In afwachting daarvan nam hij alvast de taak van gemeentesecretaris van Monster op zich. Ook gaf hij op een gegeven moment zijn positie als consul voor North Carolina en South Carolina op.

De wereldgeschiedenis liet het gezin Herckenrath echter maar niet met rust. Op 10 mei 1837 stortten de koersen op Wall Street in als gevolg van ongebreidelde speculatie en onverantwoord financieel gegoochel met aandelen. De ‘Panic of 1837’ markeerde het begin van de eerste serieuze economische crisis in de geschiedenis van de jonge Verenigde Staten en een periode met veel faillissementen en hoge werkloosheid. Ook voor de partners van Herckenrath & Lowndes was het tijdens deze depressie alle hens aan dek om de zaak overeind te houden. Dat betekende dat een definitieve terugkeer naar Nederland voor Leon voorlopig niet aan de orde was.

*

Gedurende de jaren waarin Leon de wereldzeeën bevoer om dollars voor zijn nog steeds groeiende familie bij elkaar te verdienen, veranderde Juliette het grote zeventiende-eeuwse huis aan de Heerenstraat in Monster in een eilandje vol Charlestoniaanse kleurigheid, gezelligheid en luxe. Misschien was Nederland geen rijk land meer, maar hier op Geerbron herleefde de Gouden Eeuw en de weelderige leefstijl van de oorspronkelijke eigenaren. De wijnkelders onder het huis werden volgestouwd met de duurste wijnen en champagnes, de moestuinen bij het huis werden intensief beplant om het beste eten op tafel te krijgen. In de kasten stapelden grote hoeveelheden Chinees en Japans porselein, kristal en zilveren bestek zich op, bestemd voor de etentjes en feestjes die Juliette, als geboren Charlestoniaanse een gepassioneerde gastvrouw, zo graag organiseerde. Voor rijtoertjes met gasten stonden in de stal en het koetshuis onder andere een prachtig span zwarte paarden, een vigilante, twee barouchetten en een Amerikaans rijtuig klaar.

De grootste kamer, die ‘de zaal’ werd genoemd en die ramen had aan zowel de straatkant als de tuin, werd helemaal in vrolijk rood gedecoreerd en kreeg een zesoctaafs fortepiano. Bijna iedere avond werd hier met het gezin gezongen, gemusiceerd en gedanst. ‘De hele familie Herckenrath danste in de perfectie,’ zoals een zoon van Leons broer August zich later herinnerde. ‘Ze waren allen muzikaal (…) De kinderen speelden ook allemaal en het was een vrolijke boel.’ In familiekring was het gezin uitgesproken populair:

De kinderen van Oom Leen waren buitengewoon mooi en knap, knap in beide betekenissen. De drie oudste dochters Virginie, Adèle en Pauline waren tijdgenoten van onze Moeder, die dikwijls op Geerbron met haar samen was. Mama vertelde wonderen over tante Juliette, zij had zo’n grote bedrevenheid met de naald – daar was geen voorbeeld van. Zij organiseerde dikwijls danspartijtjes met omwonende vrienden en bekenden. Op het laatste moment vond zij dat haar dochters wel een mooi toiletje voor de party moesten hebben. Fluks het wagentje ingespannen, naar Den Haag, goed kopen, thuiskomen, aan het werk gaan en voor de avond waren de toiletjes gereed. Veel jongelui in Amsterdam waren verliefd op die mooie lieve meisjes.

Overal in huis stonden de elegante mahoniehouten meubelen die Leon vanuit het Zuiden van Amerika had meegenomen, zoals ladekasten, een schommelstoel en een toilettafel. De laatste twee waren speciaal gemaakt voor de vrouw des huizes. Aan de muren van de ontvangstvertrekken hing een almaar in omvang toenemende schilderijenverzameling, met als middelpunt de twee portretten die Leon in 1836 had laten schilderen voor zijn moeder als dank voor de gastvrijheid waarmee zij haar exotische kleinkinderen en schoondochter had verwelkomd en voor alles wat ze nog steeds deed voor het gezin.

De twee schilderijen waren van de hand van Jan Willem Pieneman, op dat moment een van de bekendste kunstenaars van het land en de hofschilder van koning Willem I. Het eerste portret toonde Leon zelf, met in zijn handen het schrijfgerei dat zo essentieel was voor zijn leven als internationaal zakenman. Het tweede toonde oma Alida – ‘zoo schoon en goed gelijkend (…) uitgevallen’, zoals een familielid schreef. Achter de oude dame was door een raam de kerktoren van Monster te zien, met daarvoor de tuin en een prieeltje met een duidelijk donkere vrouw omringd door kinderen. De portretten van Juliette, de twee oudste dochters en zoon Gerard zouden later geschilderd worden door Pienemans zoon. Ook Leons vrijgezelle en inmiddels gepensioneerde oom Frans, die de kinderen placht te vermaken met kleurrijke verhalen over de maar liefst achtendertig veldslagen waarin hij gedurende zijn lange militaire carrière had meegevochten, kreeg een ereplaats in de collectie.

Een andere trots van Geerbron was Leons uitgebreide en geliefde bibliotheek, bestaande uit werken in de Franse, Duitse, Engelse en Nederlandse taal en de Latijnse en Griekse klassieken. Deze boeken vormden de basis van de opleiding van de Herckenrath-kinderen, waar meteen in de herfst van 1836 mee begonnen was. Leon had een speciaal leslokaal laten inrichten en een gouvernante voor hen ingehuurd. Ondertussen hadden ze in hun nieuwe woonplaats aan leeftijdgenootjes geen gebrek: vlakbij woonde Leons zuster Constantia met haar gezin, en ook de kinderrijke gezinnen van hun oom Louis en hun oom August kwamen zeer geregeld op Geerbron.

Uit allerlei brieven en dagboeken wordt duidelijk dat de ‘zwarte Herckenraths’, zoals het gezin op Geerbron gemakshalve door de rest van de familie werd aangeduid, al snel een geliefd onderdeel vormden van de behoorlijk uitgedijde, maar nog altijd zeer hechte Herckenrath-clan. Louis had de befaamde Amsterdamse schoonheid Suzanna van Erven Dorens getrouwd en was inmiddels vader van twaalf kinderen; August, nu een succesvol arts aan de hoofdstedelijke Gouden Bocht, was vader van vijftien kinderen. Om een uur of vijf plachten de broers elkaar te ontmoeten in hun Amsterdamse herensociëteit om gezamenlijk de kranten door te nemen, alvorens weer huiswaarts te gaan. In de woorden van Augusts kleinzoon:

Die beiden waren zo op elkaar gesteld dat zij elkaar elke dag wilden zien. ‘Dag Gust,’ zei dan oom Louis. ‘Dag Louis,’ zei Grootpapa en zij namen allebei een krantje, lazen vijf minuten en dan ging Grootpapa weer verder.

Ondertussen was het gezin waar de Herckenraths het meest intensief mee omgingen zonder twijfel dat van Leons boezemvriend Jacobus de Fremery, die het nabijgelegen landgoed Ouwendijck bewoonde. Leon en de enkele maanden oudere Jacob kenden elkaar van de Latijnse school in Ootmarsum, waar ze beiden hun middelbaar onderwijs hadden gevolgd. Jacob was ziekelijk – als klein kind had hij de ontploffing van een buskruitschip vlak bij zijn lagere school in Leiden maar amper overleefd en hij zou zijn hele leven last houden van zware hoofdpijnen – en een avontuurlijk leven, zoals Leon dat had, zat er voor hem niet in. Na studies rechten en literatuur in Leiden had hij zich in 1824 gevestigd als notaris in ’s-Gravenzande en was daar schout en later burgemeester geworden.

Landhuis Ouwendijck aan de Naaldwijkseweg in ’s-Gravenzande.
HISTORISCH ARCHIEF WESTLAND

Jacob de Fremery was protestant, maar net als Leon was hij een progressief en literair onderlegd man, die actief was in de christelijke opwekkingsbeweging het Réveil en Groen van Prinsterer en de schrijver Bilderdijk tot zijn vriendenkring mocht rekenen. Hij was getrouwd met een patriciërsdochter en had met haar acht kinderen gekregen, van wie de oudste, Jacobus junior oftewel ‘Ko’, twee jaar jonger was dan Virginie. Hoe innig bevriend beide mannen waren, blijkt wel uit het feit dat ze zelfs hun kinderen naar die van elkaar vernoemden. Zo werd de jongste dochter van Jacob, die in 1831 was geboren, net als Virginies zusje Adèle genoemd.

*

De enige gasten die Juliette niet in haar gastvrije huishouden kon verwelkomen, waren haar eigen landgenoten en familie. Was er al eens een zakenrelatie van Leon uit Charleston in Amsterdam, dan huurde Leon kamers en een kantoor aan de Oudezijds Voorburgwal en deed hij alsof hij daar op zichzelf woonde. Ook Juliettes moeder en broers schitterden noodgedwongen door afwezigheid. Het enige wat Leon voor hen kon doen was hen op 9 november 1837 vrijkopen uit de erfenis van wijlen James Magnan. Hij betaalde in totaal vijftienhonderd dollar voor zijn zwarte schoonfamilie:

Weet, alle mannen hier aanwezig, dat ik, Thomas Joseph Roger, als beheerder van de nalatenschap van James de Magnan en als gevolmachtigde van voornoemde nalatenschap, in overweging nemende de ontvangst van de somma van vijftienhonderd dollar, contant aan mij betaald, tijdens en voor het verzegelen en deponeren van dit document door Leon Herckenrath, waarvan ik bij dezen de ontvangst bevestig, dat ik heb bedongen en verkocht, en overeenkomstig dit document, beding, verkoop en overdraag aan voornoemde Leon Herckenrath:

Een negervrouw genaamd Josephine, 45 jaar oud

Een negerjongen, haar zoon Henry, 18 jaar oud

Een negerjongen, haar zoon James, 11 jaar oud

Hun vrijheid kon Leon Josephine en haar zonen niet meer geven, en meenemen naar Nederland kon hij ze evenmin. Waarschijnlijk bleven ze wonen in het huis aan Magazine Street, waar Leon volgens een latere volkstelling aan het hoofd stond van een huishouden bestaande uit vijf mannelijke en drie vrouwelijke slaven.

Een kleine twee jaar later deed Leon nog een aankoop in Charleston – en deze deed vermoeden dat hij, ondanks het feit dat er nog altijd geen oplossing in zicht was voor de slavernijkwestie die de Verenigde Staten nu al decennialang verdeeld hield, de hoop om ooit nog eens met zijn Juliette en hun kinderen terug te kunnen keren nog niet helemaal had opgegeven. In de acht jaar die was verstreken sinds de Nat Turner-opstand was het overwegend rustig gebleven. Nog altijd hadden de Noordelijke staten geen algeheel verbod op slavernij op het continent afgekondigd, noch hadden de Zuidelijke staten hun dreigementen om zich af te scheiden waargemaakt.

Op 15 juni 1839 kocht Leon samen met de voor deze gelegenheid uit Amsterdam met hem meegereisde broer August een stenen herenhuis van drie verdiepingen aan East Bay Street, het duurste en meest prestigieuze adres van de stad. De nieuwe woning stond naast het stadspaleis dat Charles Lowndes drie jaar eerder voor zichzelf en zijn gezin had gekocht en dat bekendstond als een van de grootste woonhuizen van de stad. Datzelfde jaar liet Leon zich herbenoemen als Nederlandse consul voor North Carolina en South Carolina, ‘to reside in Charleston’, zoals uitdrukkelijk vermeld stond in de bekendmaking. Op 19 september ondertekende de Nederlandse koning Willem II hoogstpersoonlijk een aanbevelingsbrief waarin Leons betrouwbaarheid en bekwaamheid uitvoerig werden geprezen. Charles Lowndes nam het consulschap van het hertogdom Oldenburg over.

Uit correspondenties uit deze jaren blijkt hoe diep Leon inmiddels was doorgedrongen tot de inner circle van de machthebbende elite in South Carolina en ook hoe onvoorwaardelijk hij werd vertrouwd. Zo vroeg Franklin Elmore, president van de Bank of the State of South Carolina, Leon in 1840 om in het diepste geheim een tussenpersoon in Londen te zoeken om tijdens de recessie verkochte staatsobligaties terug te kunnen kopen. Leon betoonde zich in zijn brieven merkbaar ‘pleased’ en ‘flattered’ met de hem toevertrouwde opdracht. Hij vond inderdaad een geschikte partner in de persoon van de eigenaar van het toonaangevende Londense kantoor Hambro & Son, die hij aanprees met de volgende woorden:

Hij behoort, als ik dat zo mag uitdrukken, tot de ‘goede Nederlandse school’; hij is bereid al het vertrouwen in u te stellen dat u zich kunt wensen, maar tegelijkertijd is hij zeer rechtlijnig in zijn handelwijze, en ik twijfel er niet aan dat naarmate u elkaar beter hebt leren kennen, ik veel vreugde zal putten uit de relatie die ik hiermee heb geïnitieerd.

Het was tegen deze tijd wel duidelijk dat Leon, als jonge veertiger nog in de kracht van zijn leven en op het toppunt van zijn vermogens, voorlopig toch nog niet in Monster met pensioen zou gaan. De liefde leed daar echter niet onder – en Juliettes vruchtbaarheid evenmin. Want wat de Vooruitgang ook al had gebracht aan moderne uitvindingen en ontdekkingen, een betrouwbare vorm van geboortebeperking was daar nog altijd niet bij. Misschien was Leon maar enkele maanden per jaar op Geerbron, maar bijna elke keer liet hij zijn vrouw weer zwanger achter.

In de zomer van 1838 werd het eerste ‘Nederlandse’ kind van Leon en Juliette geboren: ze kreeg de naam Johanna. In maart 1840 volgde zoon August, vernoemd naar Leons een-na-oudste broer, en in maart 1842 een dochter, die naar Juliettes moeder Josephina werd vernoemd. In september 1843 arriveerde de derde zoon, die de naam van Leons oudste broer Louis kreeg.

*

Juliette leidde nu in alles het equivalent van het leven dat ze in Charleston als vrouw van een rijk en succesvol man ook zou hebben gehad. Ze had een schitterend huis, eigen bedienden en deftige kleren, ze reisde met haar man naar Parijs en Londen en ze was bevriend met de meest aanzienlijke families van de streek. Afgaande op de sporen die zij in archieven achterliet, lijkt ze tijdens de afwezigheid van Leon ook steeds zelfstandiger te zijn geworden. Zo deed ze in de zomer van 1838 samen met haar vijftienjarige dochter en hun nicht Treesje de heilige communie in de katholieke Sint-Machutuskerk in Monster. Bij deze gelegenheid veranderden de doopnamen van Virginie van ‘France Virginia’ in ‘Virginia Theresa’.

Op 20 januari 1839, kort nadat een grote stadsbrand hun oude kerk St. Mary’s in Charleston en daarmee hun eerdere huwelijkscontract in de as had gelegd, liet Juliette bij een notaris in het nabijgelegen Naaldwijk haar testament opmaken. Volgens dit document bezat ze een eigen, waarschijnlijk door Leon ter beschikking gesteld kapitaal van meer dan tachtigduizend gulden, dat ze in gelijke delen naliet aan haar man en kinderen. Ze ondertekende het testament elegant en zelfverzekerd als ‘Juliette Louise McCormick de Magnan’. Haar vele brieven, gericht aan zowel haar schoonfamilie in Nederland als aan haar familie in Amerika, zouden nog generatieslang in de familie bewaard worden.

Het verlegen slavenmeisje uit Charleston had zich in Nederland ontpopt als een dame van adellijke allure, bewonderd om haar schoonheid en geliefd om haar zachte karakter en gastvrijheid. Maar de hele familie Herckenrath wist dat ze nog altijd het allergelukkigst was als ze haar vliegende Hollander na een overzeese reis weer in haar armen kon sluiten. Zoals Treesjes vader in afwachting van zo’n gelegenheid schreef: ‘Hoe zulks de lieve tante Juliette verheugen zal!’

Hoofdstuk 8

De zwarte Herckenraths

Het jaar 1844 was een rampzalig jaar – voor Europa, voor Nederland en ook voor het verder zo gezegende huishouden op Geerbron. Een geheimzinnige schimmelziekte deed de aardappeloogsten op het hele continent mislukken en overal op het Nederlandse platteland werd honger geleden. In de steden waren stakingen en rellen aan de orde van de dag. De verarmde en verpauperde bevolking werd geteisterd door dodelijke epidemieën en deze keer ontsnapte ook de Herckenraths niet aan wat een krant omschreef als ‘zware en aanstekende koortsen’ die als boze geesten rondwaarden en vooral slachtoffers maakten onder kinderen en ouderen. Op 31 maart overleed de tweejarige Josephina, acht dagen later gevolgd door August, die vier jaar oud geworden was. Op 23 december bezweek op drieëntachtigjarige leeftijd ook Leons moeder, de schijnbaar onverwoestbare Alida.

Voor negentiende-eeuwers was de dood een vertrouwde metgezel. De gemiddelde levensverwachting schommelde rond de vijftig jaar en de kindersterfte was enorm, vooral onder zuigelingen. Maar dat deed niets af aan het verdriet en gemis, zeker niet als het, zoals in dit geval, ging om kinderen die hun cruciale eerste jaar al hadden overleefd. Ook de dood van Alida, die Leon al die jaren in zijn plannen had gesteund, Juliette als eigen dochter op Geerbron had verwelkomd en altijd het warm kloppend hart van het huis was gebleven, was een zware slag.

Kort na het dramatische verlies van drie gezinsleden in zo korte tijd kocht Leon vijf hectare grond in het naast Monster gelegen duingebied de Grote Geest om daar, op loopafstand van Geerbron, een familiegraf te laten aanleggen. Het lag op een schitterende plek – vlak voor de laatste duinenrij die het land van de zee scheidde, tussen het wuivende helmgras, met het eeuwige geluid van de branding op de achtergrond. De kelder werd vanbinnen bekleed met sobere witte tegels en afgesloten met een zware eikenhouten deur. Na de oplevering werden de grote kist en de twee kleine kistjes van Alida Herckenrath en haar kleinkinderen van hun tijdelijke rustplaats op het kerkhof van Poeldijk overgebracht naar de eenzaamheid van de Grote Geest.

In Amsterdam zette Leons broer Louis ondertussen een grootscheepse inzamelingsactie op touw voor zijn zo zwaar door de cholera getroffen geboortestreek, zoals in het hele land gegoede burgers iets probeerden te doen aan de schrijnende armoede onder de arbeidersklasse. Maar de golf van ellende die in deze jaren over het vrijwel bankroete Nederland spoelde was door goedbedoelde burgerinitiatieven niet meer te lenigen, zeker niet toen het jaar daarop de aardappeloogst in grote delen van Europa nogmaals mislukte. Grootschalige hongersnood was het gevolg. Met duizenden tegelijk trokken wanhopige mensen uit landen als Ierland en Nederland naar Amerika, op zoek naar een leven waarin zij en hun geliefden niet meer van de honger zouden hoeven creperen.

*

Getuige berekeningen en tekeningen die in het Amsterdamse Stadsarchief bewaard gebleven zijn, ondernam Leon in deze jaren een serieuze poging om de emigrantenstroom, die zich hoofdzakelijk op de industriesteden in het Noorden van de Verenigde Staten richtte, deels om te buigen naar het Zuiden. Zijn plan behelsde de bouw van vier schepen, die gezamenlijk een rechtstreekse lijndienst met Charleston zouden onderhouden. Op de heenreis zouden ze emigranten en stukgoed vervoeren, op de terugreis katoen. Niet alleen zou deze verbinding een uitkomst zijn voor behoeftige Nederlanders op zoek naar een betere toekomst, ook zou zo’n gestage aanvoer van goedkope blanke werkkrachten het Zuiden van Amerika minder afhankelijk maken van de slavernij. Daarmee zou Leons plan een bijdrage kunnen leveren aan een vreedzame oplossing voor het conflict dat maar bleef doorvreten aan de wortels van de steeds minder ‘Verenigde’ Staten en met het jaar onoplosbaarder leek te worden.

Nog altijd kozen de Charlestonianen er nadrukkelijk voor om doof en blind te blijven voor alles wat hun peculiar institution bedreigde. De gezusters Grimké, die in 1839 met het abolitionistische pamflet ‘American Slavery As It Is’ een felle aanklacht publiceerden tegen het instituut waar ze mee waren opgegroeid, werden als verraders beschouwd en gedwongen de stad te ontvluchten. Liever danste men door op de rand van de vulkaan, tijdens feesten die in deze jaren grootser en weelderiger waren dan ooit. ‘The handsomest ball I have ever seen,’ merkte een gast op na een dansfeest ten huize van de in 1844 tot gouverneur benoemde William Aiken en zijn vrouw Harriet Aiken Lowndes. Maar onder de dansvloer kraakten de fundamenten, achter hun hand fluisterden de gasten over mogelijke slavenopstanden en onder alle vertoon van vrolijkheid en beschaving school angst:

Er heerste nog steeds een sluimerende vrees dat de opstand van de negers slechts tijdelijk was onderdrukt en een akelig voorgevoel van vuur en bloed wierp een schaduw over alle aanwezigen.

Bij cognac en sigaren werd overlegd over weer nieuwe wetten die de zwarte medemens op de door God gegeven plaats moest houden. Sommige regels waren zo absurd dat ze lachwekkend waren geweest als de represailles niet zo afschuwelijk waren. Zo verordonneerde het stadsbestuur van Charleston in 1844:

Als een neger of kleurling zich waar dan ook in de stad schuldig maakt aan schreeuwen of hallo roepen, of aan het maken van hard geluid, of aan het hardop zingen van een ongepast lied, zal hij of zij voor elke van deze afzonderlijke overtredingen in het Work House of op de Public Market een aantal zweepslagen krijgen, ten hoogste twintig, dat door iedere stadswachter bepaald mag worden.

Nog altijd werden er dagelijks mensen verkocht en gezinnen uit elkaar gerukt op de openbare slavenmarkten aan East Bay. Nog altijd knalden de zwepen in het Sugar House aan Magazine Street over de ruggen van de ongelukkigen die de tredmolen in beweging moesten houden. En nog altijd werden de advertenties van Herckenrath & Lowndes in de Charleston Courier – voor onder meer partijen Zweeds ijzer, Duitse flagstones, vijftig dozijn wijnglazen, Gonzales-sigaren, bordeaux, cognac en superieure jenever, ‘directly from Holland’ – omzoomd door annonces die juist door hun alledaagsheid zo schokkend waren:

‘2 slimme, intelligente, knappe mulattenmeisjes, 13 en 14 jaar oud.’

‘Negers gezocht van 12 tot 25 jaar oud.’

‘Een mannelijke slaaf, 40 jr. oud, altijd op een plantage gewoond – hij zal voor een koopje van de hand worden gedaan.’

Tussen de advertenties door prees een New Yorkse advocaat zichzelf bijna dagelijks in de Courier aan als dé man die ervoor kon zorgen dat naar het Noorden gevluchte slaven werden opgespoord en aan hun rechtmatige eigenaar terugbezorgd.

Achter de schermen maakte de staat South Carolina ondertussen extra budgetten vrij voor de aankoop van wapens, in voorbereiding op een oorlog die steeds onafwendbaarder leek te worden. Somber schreef de Zuidelijke senator Robert Woodward Barnwell aan het eind van 1845: ‘Onze instituties zijn ten dode opgeschreven en de Zuidelijke beschaving zal in bloed ten onder gaan.’

*

Uiteindelijk lukte het Leon niet om de benodigde miljoen gulden voor zijn lijnverbinding met Charleston bij elkaar te krijgen. Op 30 maart 1846 schreef hij vanuit Geerbron gelaten aan zijn compagnon Charles Lowndes dat het bijna onmogelijk was om investeerders voor zijn plan te vinden. Als mensen al geld hadden, dan stopten ze het liever in wat hij omschreef als ‘de spoorwegmanie’ of in de handel in Javaanse rijst.

Wat Leon zijn compagnon in zijn lange brief níét liet weten, was dat hijzelf pas negentien dagen eerder een beslissende stap had gezet om de toekomst van hem en zijn gezin in zijn geboorteland te verankeren – en wel door middel van de wettige verbintenis met zijn Juliette die in Charleston nooit mogelijk was geweest. Dat zo’n interraciaal huwelijk in Nederland juridisch mogelijk was en over het algemeen ook zonder problemen werd geaccepteerd, had weinig te maken met een grootmoediger inborst van zijn inwoners of een inherent liberalere mentaliteit waar het de slavernij betrof. De Hollandse slaven in Suriname zouden zelfs juist relatief laat, pas in 1863, hun vrijheid krijgen.

De betoonde tolerantie ten aanzien van Leon en Juliette Herckenrath was vooral het gevolg van het feit dat er in Nederland zo weinig gekleurde mensen leefden dat wetgeving nooit noodzakelijk was geweest. Het is immers een stuk gemakkelijker om ruimdenkend te zijn jegens een fenomeen als dat op geen enkele manier een bedreiging vormt.

En dus vond op 11 maart 1846 in een met familie en vrienden afgeladen Geerbron een wel heel bijzondere plechtigheid plaats. Niet alleen waren bruid en bruidegom al behoorlijk oud om elkaar nog eeuwige trouw te beloven, ook werden ze vergezeld door maar liefst negen kinderen, in leeftijd variërend van eenentwintig jaar tot drie maanden. Als getuigen traden op Leons broers Louis en August en zijn vrienden Jacobus de Fremery en Karel van der Horst. De laatste was een bekende katholieke jurist, die een landgoed vlak bij Monster bewoonde. Hij had geholpen om de voor het huwelijk benodigde toestemming van het ministerie van Justitie te krijgen, nadat Leons verwoede pogingen om de doopakte van Juliette en andere voor het huwelijk benodigde papieren uit Charleston te krijgen eerder dat jaar op niets waren uitgelopen. Een jaar later werd duidelijk waarom het voor Leon zo noodzakelijk was geweest om zijn nu al drieëntwintig jaar durende relatie met Juliette voor het oog van de wereld officieel te maken. Op 16 maart 1847 werd hij, in de voetsporen van zijn vader en zijn zwager, bij Koninklijk Besluit benoemd tot burgemeester van Monster – iets wat nooit had gekund zolang hij geen geldige huwelijksakte kon overleggen. Dat betekende dat de ooit als rechteloos slavenmeisje ter wereld gekomen Juliette zich nu burgemeestersvrouw kon noemen. De emancipatie van de Herckenrath-vrouwen was compleet toen haar oudste dochter, de ooit als slavin gedoopte en inmiddels tweeëntwintigjarige Virginie, zich een paar weken later verloofde met de twintigjarige Ko, de oudste zoon van Jacob de Fremery.

*

Ko de Fremery was nog maar een jongetje van zeven toen hij in de winter van 1833 voor het eerst kennis had gemaakt met het stille, donkere meisje dat zomaar vanuit het niets bij de oude mevrouw Herckenrath op Geerbron was komen wonen. Wellicht had zijn vader hem verteld dat hij extra aardig voor haar moest zijn – ze was immers helemaal vreemd in dit nieuwe land, ze had een gevaarlijke zeereis achter de rug en ze zou de familie waarvan ze zo plotseling was weggerukt zeker vreselijk missen. Virginies gezicht had inderdaad een ernstige, zelfs wat melancholieke uitdrukking, maar als iemand haar een glimlach wist te ontlokken, was het ook meteen alsof de zon doorbrak.

Ko de Fremery (20) geschilderd door De Cocq (links) en Virginie

(rechts), beiden rond 1847. PRIVE-BEZIT

Ko had dan ook weinig aansporing nodig om vrienden te willen worden met dit fascinerende wezen van de andere kant van de oceaan. Ook later, nadat Virginie herenigd was met eerst Adèle, vervolgens met haar andere zusjes, haar broer en uiteindelijk ook haar moeder, was de oudste dochter van zijn ‘oom Leen’ door de onderlinge verbondenheid van de families, een vanzelfsprekend onderdeel van zijn leven gebleven. In 1838 was hij vertrokken naar dezelfde kostschool in het oosten van het land waar zijn vader zijn gymnasiumopleiding had gevolgd. Daarna was hij weer teruggekeerd naar zijn ouderlijk huis, waar hij zijn vader hielp bij het opstellen van akten en ander notariswerk. Zijn vrije tijd wijdde hij aan zijn twee belangrijkste liefhebberijen: de oude geschiedenis van het Westland en de jacht. In de woorden van zijn biograaf:

Overigens leefde hij in de landelijke omgeving van ’s-Gravenzande, nog enige tijd nadat hij de school verlaten had, zonder bepaalde plannen voor de toekomst, belangend in zijn omgeving, ook in de oude geschiedenis van zijn omgeving.

Mogelijk voelde Ko er niets voor om verder te studeren, maar de kans is groot dat zijn ouders er in deze karige tijden gewoon het geld niet voor hadden. Uit latere briefwisselingen blijkt hoe zuinig de familie op Ouwendijck moest zijn. Voor zijn twee jongere broers was zelfs de Latijnse school niet weggelegd – zij vertrokken op veertienjarige leeftijd naar zee om daar aan boord van een schip een opleiding tot zeeman te krijgen.

Ko was een uitnemend schutter en niets lag meer voor de hand dan dat de volgens de biograaf inmiddels tot ‘een rijzig jonkman’ uitgegroeide jonge De Fremery met zijn trouwhartige bruine ogen geregeld wat hazen en konijntjes afleverde bij de bevriende familie op Geerbron. Het geschoten wild zal in dank aanvaard zijn door Virginie, die in deze jaren al grotendeels het huishouden bestierde om haar moeder te ontlasten. En ergens in mei 1847 gebeurde wat hun beider families al lang hadden zien aankomen: Ko vroeg Leon om de hand van zijn oudste dochter en die werd hem met blijdschap gegund.

*

Aan het begin van de zomer reisde Ko naar New York om daar in de wijnhandel van zijn aanstaande schoonvader de finesses van het handelsvak te leren. Het plan was dat Virginie zich bij hem zou voegen zodra hij zich in dat verre land bewezen had. Getuige zijn snelle carrière bij de op de hoek van Williams en Stone Street gevestigde House of Herckenrath, Schneider & Co. voelde ‘James’ – zoals hij zich hier noemde teneinde niet voor de ‘Co’ uit de naam van de handelsfirma versleten te worden – zich in de opwindende Nieuwe Wereld als een vis in het water. Na als loopjongen begonnen te zijn, werkte hij zich al snel op tot klerk en het leed geen twijfel dat er op termijn een directiefunctie voor hem was weggelegd.

In november 1847, kort voor de geboorte van zijn dochter Emma, ging ook Leon naar New York, om van daaruit door te reizen naar Charleston. Hier lijkt hij hoofdzakelijk bezig te zijn geweest met het afbouwen van zijn zakelijke activiteiten. Hij verkocht zijn huis aan East Bay aan zijn compagnon Charles Lowndes, die te kennen had gegeven zich terug te willen trekken uit de firma en bezig was met het opzetten van een verzekeringsmaatschappij. Een nieuwe partner, de tweeëndertigjarige Thomas Wragg, nam op 15 januari 1848 de functie als Nederlands consul voor South Carolina, North Carolina en Georgia van Leon over. Later werd de firma omgedoopt tot Herckenrath, Wragg & Co. en uitgebreid met nog twee nieuwe firmanten. Een van hen was John Albert van Cooth, een Nederlander die al lange tijd in Charleston woonde en de peetvader van Virginie was geweest.

Wellicht dacht Leon erover om het beheer over zijn zaken in Charleston op termijn toe te vertrouwen aan zijn schoonzoon in spe, want Ko bezocht hem daar in de vroege lente van 1848. Op 15 april reisden ze gezamenlijk terug naar New York aan boord van de Northerner, een houten raderstoomschip dat de vaste verbinding tussen de twee steden onderhield. Vandaar ging Leon weer terug naar Nederland.

Niet alleen zijn burgemeesterschap had zijn aandacht nodig, maar zijn gezin nog meer. In mei 1848 overleed dochter Alida op vijftienjarige leeftijd, waarschijnlijk als gevolg van een nieuwe cholera-uitbraak. In juli 1849 kreeg Juliette haar veertiende kind. Het zoontje, dat Rudolf werd genoemd, overleefde de geboorte niet en de veertigjarige Juliette bracht het er maar nauwelijks levend vanaf. Zoals Ko’s broer Willem, die in augustus 1849 op bezoek was bij zijn broer in New York, bezorgd aan zijn moeder op Ouwendijck schreef: ‘We vinden het verschrikkelijk om te horen dat mevrouw Herckenrath in gevaar verkeert. Moge God haar leven, dat velen zo dierbaar is, sparen!’

Hierna gaf Leon elke pretentie dat hij nog in Charleston woonde op. Noch in de slavenregisters, noch in de volkstelling werd hij vanaf 1850 nog als inwoner vermeld. Afgaande op passagiers- en immigratielijsten van de jaren erna kwam hij überhaupt nauwelijks meer in de Verenigde Staten. In de City Directory van Charleston stond nu bij zijn naam: ‘Herckenrath, residence Amsterdam Holland’. Het had lang geduurd, maar Juliette had haar man eindelijk thuis gekregen.

*

In juli 1851 was het weer ouderwets feest op Geerbron. De oudste zoon Gerard was op twintigjarige leeftijd voor zijn examen aan het gymnasium in Leiden geslaagd. Later zou Gerard in een lofdicht getiteld ‘Herinnering aan de laatste zomerdagen van 1851 te Geerbron’ verslag doen van deze heugelijke dag en de zomervakantie die erop volgde. Hij maakte het gedicht als afscheidscadeau voor zijn zus Virginie, die binnenkort met haar Ko zou trouwen en tot groot verdriet van het hele gezin naar Amerika zou vertrekken.

Gedetailleerd beschreef Gerard hoe hij samen met zijn beste vriend Florent van Ghent met een beurtschip naar Delft voer en van daaruit een rijtuig naar het ouderlijk huis nam om zijn ouders met het goede nieuws te verrassen. Zijn moeder, inmiddels weer hersteld, organiseerde meteen een feest en zijn vader schonk hem als examencadeau een korte vakantie bij zijn oom Frans, die nu garnizoenscommandant van Venlo was. De daaropvolgende zomerweken waren één grote aaneenschakeling van dinertjes, jachtpartijen, wandelingen en uitstapjes naar onder meer de plaatselijke kermis.

Onder de vele bezoekers die op Geerbron werden onthaald waren vanzelfsprekend de leden van de familie De Fremery, oom Frans, oom Louis en twee bevriende zusjes uit Amsterdam. Overdag wandelde het gezelschap in de duinen en werd er gevist of gejaagd op fazant en konijnen. ’s Avonds werd er uitgebreid gegeten en muziek gemaakt. Florent en Gerard waren goede zangers, Gerard speelde niet onverdienstelijk gitaar en zijn zusje Pauline was een begenadigd pianiste. De in Gerards woorden ‘dartele vreugd’ onder de jongelui werd nog verhoogd door de nieuwe liefdes die in de lucht hingen – hijzelf zou later met een van de Amsterdamse zussen trouwen en Florent had een oogje op een jonger meisje Herckenrath.

Gerard gaf zijn gedicht als motto mee: ‘Où peut-on être mieux qu’au sein de sa famille?’ Oftewel: waar zou je zijn zonder je familie? Uit zijn lange ode blijkt inderdaad wel hoe hecht het gezinsleven van de Herckenraths was. Geerbron was ‘regt huis’lijk en aangenaam tevens’ – een veilig, kleurrijk eilandje aan de Hollandse kust:

’k ben innig aan heel mijn familie gehecht

Mijn broeders en zusters zijn duurzaam en echt

Gegrift in het hart van hun broeder

’k heb dikwijls van huis en met vreemden verkeerd,

’k ben immer met graagte weer thuiswaarts gekeerd,

Bij hen waar ’k het spreken als kind heb geleerd,

’k was gaarne bij Vader en Moeder!

Wij allen te zamen in ’t zoetste genot,

Wij leefden verenigd, verenigd door God.

Voor Leon en Juliette moet deze zomer een kroon op hun leven zijn geweest. Alle opofferingen en angst, al Juliettes heimwee, alle gedwongen scheidingen en de uitputtende zeereizen die Leon had gemaakt om hun ongebruikelijke liefde van een solide basis te voorzien, hadden geresulteerd in een welvarend en veilig bestaan voor henzelf en hun gezin. Leon bekleedde de hoogste functie van het dorp en kon dankzij zijn investeringen in Amerika met een gerust hart rentenieren, Juliette had tussen de Nederlandse notabelen haar draai gevonden. Hun oudste dochter was verloofd met een veelbelovende telg van een respectabele familie en hun oudste zoon zou binnenkort als eerste van de kinderen gaan studeren. Ook de twee overgebleven zonen Theo en Louis en de vijf meisjes die ze nog hadden – Adèle, Pauline, Johanna, Septima en de jongste van het stel, de vijfjarige Emma – waren gezond en floreerden.

Maar terwijl haar moeder haar man eindelijk thuis gekregen had, zag de inmiddels zesentwintigjarige Virginie de liefde van haar leven juist steeds verder weg gaan. Want kort na deze zomer moet duidelijk geworden zijn dat zij voorlopig nog niet naar Amerika zou vertrekken en zeker niet naar New York. Behalve zijn handelsgeest had haar Ko namelijk nog iets anders met Virginies vader gemeen en dat was zijn zucht naar avontuur. Nadat er aan het begin van het jaar 1849 berichten binnengedruppeld waren over enorme goudvondsten aan de nog zo goed als onbewoonde westkant van het enorme Amerikaanse continent schreef een New Yorkse krant: ‘Go West, young man!’ En dat was precies wat Ko, alias James, deed.

DEEL II

Virginie & James

Het vuurgevecht

San Francisco, de nacht van 3-4 mei 1851

‘Fire!’

De waarschuwingsbel klonk zaterdagavond om elf uur op Portsmouth Plaza, het centrale plein van de stad. Op dat moment waren in totaal zeven man in het pand aan Montgomery Street – James, zijn broer Herman, zijn twee compagnons Henri en Adriaan, de huurder van de benedenverdieping en de kruiers van de twee firma’s. Adriaan kwam net terug van een dinertje, James en Herman waren, zoals meestal op zaterdagavond, nog op hun kantoor aan het werk.

Iedereen rende naar boven. Vanaf het dak zagen ze in westelijke richting inderdaad de onheilspellende oranje gloed aan de avondhemel, zo’n veertig tot vijftig panden van hen vandaan. Er stond een stevige zuidwestenwind, die de vlammen precies hun kant opjoeg. De tussenliggende bebouwing was zo goed als helemaal van hout.

Toch maakten ze zich geen zorgen: ze kenden deze vijand. Dit was welgeteld nu al de vijfde keer in twee jaar tijd dat de duizenden bouwsels op de kop van het schiereiland die samen het jonge San Francisco vormden, zo goed als allemaal in vlammen opgingen. De voornamelijk uit hout en zeildoek opgetrokken stad was nu eenmaal extreem gevoelig voor brand – dit als gevolg van de combinatie van de kaarsen, olielampen en houtkachels die voor verlichting en verwarming zorgden, de sterke winden vanaf de Grote Oceaan en – ook niet onbelangrijk – het buitenproportionele drankmisbruik onder haar inwoners. Het vuur zou deze keer ontstaan zijn in een verfwinkel, maar, zo wist iedereen, de brand kon net zo goed aangestoken zijn door een of andere onverlaat die geen zin had in het geploeter in de goudvelden, zo’n tweehonderdvijftig kilometer verderop, of er geen geld voor had. Waarom zou je, als je dat goud ook – en veel makkelijker – kon vinden in de rokende puinhopen van het huis van je buurman?

Maar het kantoor van Gildemeester, de Fremery & Co. was veilig. Het twee verdiepingen tellende stenen pand was een van de weinige vuurbestendige gebouwen in de stad. De achtermuur was maar liefst een halve meter dik en helemaal met cement bekleed. Daarachter lag een binnenplaats met aan drie kanten een vuurmuur van meer dan zeven meter hoog. Het dak was eerst met cement versterkt en vervolgens met ijzer bedekt, zodat het bij brand onder water gezet kon worden. Op het dak stonden negen ijzeren watertanks en in de kelder was een waterbron, inclusief een pomp waarmee het water met een brandslang naar de bovenste verdiepingen gepompt kon worden.

Aan weerszijden van het gebouw waren steegjes, met aan de westkant een stenen gebouw en aan de oostkant een drie verdiepingen tellend gebouw dat helemaal van ijzer was. De straatkant was nog het meest kwetsbaar, dus James had voor alle ramen en toegangsdeuren ijzeren luiken laten maken van maar liefst 1,5 centimeter dik. Bovendien fungeerde de straat zelf als een soort vuurscheiding en kwam de wind – en dus ook het vuur – bijna altijd vanuit het westen.

Nadat ze rustig alle geld, goud, boeken en papieren op een veilige plek hadden opgeborgen, sloten James en de kruiers alle luiken aan de zijkanten van het gebouw. Herman en Adriaan waren ondertussen in de kelder om met de brandslang de halfvolle tanks op het dak bij te vullen. Vervolgens wachtten ze af. Niemand was in paniek, niemand had een idee van het naderende gevaar.

Toen gebeurde er iets waar ze geen rekening mee hadden gehouden. Vanuit French Town, de nabijgelegen uitgaansbuurt, sleepten tientallen mensen biljardtafels, tafels, stoelen, barkrukken en spiegels naar Montgomery Street. Ze begonnen alles op te stapelen voor en tegen de stenen gebouwen, in de hoop dat hun bezittingen daar veilig zouden zijn.

James, die meteen begreep hoe gevaarlijk dit kon zijn, pakte zijn revolver en rende naar buiten om ze weg te jagen. Maar terwijl hij en zijn mannen probeerden de straat voor hun pand vrij te houden, zwol het geluid van de oprukkende vlammen steeds verder aan en daalden as en brandende stukjes hout op de straat neer. Al snel brandden alle houten gebouwen achter hen en likte het vuur zich een weg langs de muren, door de steegjes, over het dak zelfs. De luiken in de zijmuren kleurden roodgloeiend en kleine vlammetjes begonnen de kozijnen aan te vreten.

Uiteindelijk had James geen keuze meer. Hij gebaarde zijn mannen naar binnen en liet de ijzeren voordeuren sluiten. Het verschrikkelijke geluid van de vuurstorm die om hen heen woedde, overstemde nu alles en ze hadden geen idee meer wat er buiten gebeurde. Zelfs op het dak konden ze niet meer komen. Het was aardedonker en gloeiend heet. Af en toe hoorde ze het geluid van gebouwen die instortten en knallen van explosies. Soms ook hoorden ze mensen schreeuwen – ze vielen terwijl ze probeerden te vluchten, ze verbrandden en stikten in de dikke rook.

Later schreef James:

Van tijd tot tijd hoorden we het geluid van instortende gebouwen, of explosies van het kruit dat gebruikt werd om gebouwen op te blazen om het vuur tegen te houden. Het brullen van de vlammen die over ons gebouw bliezen zolang er nog geraamten van gebouwen achter ons stonden was verschrikkelijk.

Tot zijn verbijstering zagen ze dat ook de luiken aan de voorzijde van het pand rood begonnen te worden en dat vlammen zich daar door gaatjes en kieren een weg naar binnen likten. Even dachten ze dat de wind gedraaid moest zijn en ook nog eens op onverklaarbare wijze was aangewakkerd. Toen beseften ze dat de saloonhouders uit French Town hun spullen na het sluiten van de voordeur alsnog tegen hun pand hadden opgestapeld en daarmee een enorme brandstapel hadden gebouwd. En díé brandde nu ook – en hoe. Met stijgende wanhoop beseften ze dat zelfs het grote houten uithangbord met daarop GILDEMEESTER, DE FREMERY & CO. inmiddels deel geworden was van het hongerige vuur en dat de gebouwen aan weerskanten, brandveilig of niet, al ten prooi gevallen moesten zijn aan de immense vuurzee om hen heen.

Af en toe hoorden ze het gebonk van buren die op hun dak sprongen in een poging zich tussen de watertanks in veiligheid te brengen. James en zijn mannen wisten zich nu aan alle kanten omringd door vuur. Ze deden wat ze konden, maar het pand was groot en ze waren maar met zijn zevenen. De brandslang werd op de tweede verdieping gelegd om de emmers te vullen waarmee ze probeerden de beginnende brandjes te blussen.

Toen raakte een van de kruiers in paniek. Hij weigerde nog verder te pompen, begon wanhopig heen en weer te rennen en probeerde vervolgens de voordeuren te openen, iets wat een wisse dood voor hen allen zou betekenen. Pas nadat Adriaan gedreigd had hem met een bijl de schedel in te slaan werd hij rustiger en begon hij weer mee te pompen, met een gezicht als van een ter dood veroordeelde.

Dikke zwarte rook vulde het gebouw. De hitte bij de ramen was zo intens dat de mannen het daar niet meer dan een paar minuten konden uithouden alvorens zich hoestend terug te moeten trekken. De blinden werden zo rood als haardijzers, het vuur vrat zich in de houten kozijnen, stukjes brandend hout vielen op de houten vloer en de rook kroop in de kamers waar ze een paar uur eerder nog zo onbezorgd bij elkaar hadden gezeten. En toen kwam het moment dat het aan de voorkant zo heet was geworden dat blussen en koel houden geen zin meer had. Beroet en hoestend, trokken ze zich terug in de kelder van het gebouw, wachtend op het onvermijdelijke.

Alle zuurstof trok uit de lucht. Ademen werd met de minuut moeilijker. Het gebouw was veranderd in een steenoven. Buiten zwol het verschrikkelijke geluid van de vuurstorm nog altijd aan. Het klonk als dat van de zee, die ze zo goed kenden omdat ze hier allemaal per schip naartoe gekomen waren, en dreigde hen te verzwelgen.

Hoofdstuk 9

De Argonauten

Op 16 oktober 1849 waren ze vertrokken vanuit de haven van New York: vier jonge, sterke kerels popelend van avonturierszin en optimisme. Het gezelschap bestond uit de vierentwintigjarige James ‘Ko’ de Fremery, de Amsterdamse broers Henri en Herman Gildemeester, respectievelijk vijfentwintig en tweeëntwintig jaar oud, en de twintigjarige New Yorker William Hedenberg alias ‘Bones’. Ze voeren op een gloednieuw houten stoomschip dat vernoemd was naar de bruisende wereldstad die ze verlieten, de Empire City.

De Empire City. OHIO UNIVERSITY PRESS

HUNDREDS OF PASSENGERS FOR CALIFORNIA, kopte een plaatselijke krant de volgende dag. ‘The steamships Ohio and Empire City left New York yesterday with 642 passengers, chiefly for California via Chagres.’ En al die passagiers hadden dezelfde droom: namelijk schatrijk worden in het net ontdekte Eldorado aan de Westkust van Amerika, waar – zo werd verteld – het goud voor het oprapen lag.

Dat laatste was inderdaad letterlijk het geval geweest voor een timmerman genaamd James Marshall. In januari 1848 was hij bezig met het bouwen van een houtzaagmolen aan de zuidelijke uitloper van de American River in Californië, aan de voet van het hoog oprijzende bergmassief dat Spaanse ontdekkingsreizigers de Sierra Nevada hadden genoemd. ‘My eye was caught with something shining in the dirt,’ vertelde hij later. Nadat hij het klompje had opgepakt en de modder ervan af had geveegd, zag hij tot zijn stomme verbazing dat het bestond uit puur goud. En toen hij vervolgens naar beneden keek, zag hij in de modderige rivierbedding rond zijn voeten nog veel meer glinsteren.

Aanvankelijk probeerden Marshall en de eigenaar van de zagerij nog hun vondst zo veel mogelijk stil te houden. Maar al snel bereikten de geruchten de primitieve nederzetting zo’n tweehonderdvijftig kilometer verderop, die als haven en ontmoetingsplaats van kolonisten fungeerde. Tot anderhalf jaar eerder had dit dorpje annex Mexicaanse douanepost Yerba Buena geheten, maar sinds het Amerikaanse leger anderhalf jaar eerder de macht over het gebied had overgenomen, heette het San Francisco. Een ondernemende winkelier zag brood in de toestroom van goudzoekers en besloot de ontdekking wereldkundig te maken. Hij liep door de modderige zandpaden van de nederzetting en brulde zo hard mogelijk: ‘Gold! Gold! Gold from the American River!’

Zijn woorden echoden door in de kajuiten en de hutten van de zeilschepen die in de ondiepe baai van San Francisco voor anker lagen. Vervolgens zeilden ze mee tijdens de maandenlange reis om Zuid-Amerika, helemaal naar de Oostkust van de Verenigde Staten. In Washington vonden ze hun weg naar de oren van de regering. En in december 1848, bijna een jaar nadat Marshall zijn verbluffende ontdekking had gedaan, bevestigde president Polk de geruchten in het Congres: ja, er waren inderdaad grote hoeveelheden goud gevonden in het nog maar net verworven nieuwe grondgebied aan de westkant van het continent.

Op dat moment veranderde de geschiedenis van Amerika en daarmee die van de wereld – The rush was on.

James de Fremery in 1849. PRIVE-BEZIT

*

In alle uithoeken van Amerika lieten mensen letterlijk alles uit hun handen vallen om in de goudvelden hun geluk te zoeken.

De boer verliet zijn land, de schooldirecteur liet zijn boeken achter, de schipper liet zijn schip in de steek om het houweel op te pakken en mee te gaan doen aan de jacht op het begeerde metaal.

Gezicht op San Francisco in 1847, net voor de Gold Rush. LIBRARY OF CONGRESS

In de Britse strafkolonie Australië stapten voormalige convicts massaal op de boot naar de Westkust van Amerika. Vanuit het door overstromingen, hongersnood en burgeroorlogen geteisterde China vertrokken duizenden jonge mannen naar Gum Shan – oftewel Gold Mountain, zoals zij Californië noemden. En ook in het veelgeplaagde Europa, waar de aardappeloogsten jaar na jaar mislukten en het in het jaar 1848 tot spontane revoluties in onder andere Parijs, Berlijn en Wenen was gekomen, verdrongen mensen zich voor een plekje op een schip richting Amerika. De Oude Wereld was chaotisch en somber geworden; de Nieuwe Wereld daarentegen blonk en lonkte al net zo verleidelijk als het goud dat James Marshall uit de rivierbedding had opgeraapt.

Alleen al in het jaar 1849 probeerden zeker tweeëndertigduizend gelukszoekers over land Californië te bereiken. Lange rijen huifkarren slingerden zich over de vijfendertighonderd kilometer lange Oregon Trail, door eindeloze woestijnen en prairies en over hoge bergruggen. De reizigers werden bedreigd door ziekten, honger en kou, door wilde dieren en woeste indianenstammen. Het karrenspoor werd gemarkeerd door gestrande huifkarren, kadavers van koeien en paarden en geïmproviseerde houten kruizen, met daaronder de lichamen van de velen die deze barre tocht niet overleefden.

Minstens zoveel Californië-gangers probeerden hun doel te bereiken via de zee. Ze werden Argonauten genoemd, naar de mannen in de Griekse mythologie die de held Jason vergezelden tijdens zijn zoektocht naar het Gulden Vlies. De zes maanden durende zeiltocht om Zuid-Amerika kende weer zijn eigen gevaren, zoals de onder zeelieden beruchte passage rond Kaap Horn. Zeker toen de goudkoorts echt op gang kwam en alles wat maar kon drijven werd ingezet, gingen talloze overbevolkte en van ziekten vergeven vaartuigen letterlijk naar de haaien. Soms waren de omstandigheden aan boord zo belabberd dat hongerige scheepsratten de passagiers aanvielen.

Het was deze bijna onneembare fysieke afstand die ervoor had gezorgd dat de westkant van het Amerikaanse continent tot op dat moment nog zo goed als helemaal terra incognita was. Alleen Oregon, dat al langer bij de Verenigde Staten hoorde, had in 1848 formeel de status van territorium gekregen. Daarmee werd grondgebied aangeduid dat te dunbevolkt was om als volwaardige staat tot de Verenigde Staten te worden toegelaten, maar dat wel een militaire post kreeg ter bescherming van het handjevol blanke pelshandelaren, missionarissen en kolonisten die probeerden hier een bestaan op te bouwen.

Anno 1849 had Californië zelfs die status nog niet, al werd het al sinds de eerste Spaanse conquistadores er voet aan land hadden gezet, beschouwd als het aantrekkelijkste deel van de Westkust. Het klimaat was er mild, het land vruchtbaar en er was een reusachtige, door zacht glooiende heuvels omringde baai die een perfecte natuurlijke haven vormde en het domein was van de zogenoemde Californios, veeboeren van Spaanse en Mexicaanse afkomst die hun ranches hadden in het vlakke land rond de zo strategisch gelegen baai. ‘Als Californië ooit een welvarend land wordt, zal deze baai het centrum van zijn welvaart zijn,’ zoals de Amerikaanse dominee en reisschrijver Richard Henry Daria al in 1835 had voorspeld.

Begin jaren veertig hadden de Verenigde Staten geprobeerd Californië en het aangrenzende Texas van Mexico te kopen. Toen de Mexicanen weigerden, stuurde de federale regering in Washington – officieel om opstandige Texanen te steunen – militaire troepen en lokte zo een oorlog uit. Het annexeren van Californië was toen nog maar een kwestie van tijd. Op 9 juli 1846 had de Amerikaanse kapitein Montgomery de Stars and Stripes gehesen op de douanepost in Yerba Buena en het dorpje omgedoopt tot San Francisco. De Mexicaanse strijdkrachten waren geen partij voor die van de Verenigde Staten en ze capituleerden in 1847. Tijdens de daaropvolgende onderhandelingen ging Mexico akkoord met de verkoop van zijn noordelijke grondbezit – Texas, Californië en aangrenzende gebieden, gezamenlijk zo groot als West-Europa – aan Amerika voor een totaalbedrag van vijftien miljoen dollar.

Hoe ongelofelijk lucratief deze deal voor de Verenigde Staten was, bleek niet veel later, toen bekend werd dat er goud gevonden was bij de American River. Nog geen jaar later was het slaperige dorpje aan de baai getransformeerd tot het meest hectische en meest begeerde reisdoel ter wereld. De Californië-gangers kwamen uit alle hoeken en gaten van de wereld en waren van alle rangen en standen, maar ze hadden één ding gemeen en dat was haast. Want wie wist hoeveel goud en kansen er nog over zouden zijn als ze er eindelijk in zouden slagen dat verre, beloofde land te bereiken?

*

De vier vrienden aan boord van de Empire City behoorden tot de elite die het zich financieel kon veroorloven om te reizen via het onder Mexico gelegen schiereiland van Panama. Weliswaar betekende dit dat ze daar aan land moesten gaan voor een enkele dagen durende, oncomfortabele en gevaarlijke tocht per paard of muilezel door de van bandieten en muskieten vergeven jungle, maar het bekortte hun reistijd met zeker twee of drie maanden. Daardoor zouden ze hun bestemming al in december 1849 kunnen bereiken en daar – hopelijk als een van de eersten – hun handelsfirma op poten kunnen zetten. Want ook in dat opzicht verschilden James en zijn vrienden van de grote massa der goudzoekers: zij zagen hun gouden toekomst niet zozeer in een pikhouweel in de modder, maar in ‘the minting of California’s new wealth’ – oftewel de handel die zou ontstaan in de welvarende samenleving die daar aan de Westkust nu vanuit het niets opbloeide.

James kende Henri en Herman Gildemeester via zijn vader. Zij waren de zonen van een Amsterdamse katoenhandelaar die net als Jacobus de Fremery actief was in de progressieve Réveil-beweging. De vierde reisgezel, de twintigjarige William Hedenberg, hadden ze als klerk ingehuurd voor Gildemeester, De Fremery & Co., zoals hun jonge handelsfirma heette. Hedenbergs vader, een New Yorkse zakenman, voer mee op hetzelfde schip.

Afgaande op brieven van James’ jongere broer Willem, die in de zomer van 1849 bij hem in New York op bezoek was geweest, was er aan de expeditie een maandenlange planning voorafgegaan. Zowel de vaders van de jongens als James’ aanstaande schoonvader hadden hun internationale netwerk volop ingezet en tientallen referenties van bedrijven van naam en faam verzameld. Niet alleen stonden deze grote namen garant voor de betrouwbaarheid en solvabiliteit van de nieuwe onderneming, ook zullen ze in veel gevallen hebben meegeïnvesteerd in de gouden kansen aan de Westkust.

Voor Henri, de oudste Gildemeester-broer, was een benoeming tot consul in Californië geregeld. Een derde Gildemeester-zoon, de eenentwintigjarige Adriaan, was met de bagage en allerlei handelswaar – waaronder een partij Hollandse klompen – die zomer al vooruitgestuurd via de lange route via Kaap Horn, zodat de rest licht bepakt via Panama vooruit kon reizen. James had ondertussen contacten gelegd met allerlei handelsfirma’s in de grote Amerikaanse steden aan de Oostkust. Zoals Willem aan zijn moeder schreef: ‘Ko is naar Baltimore en Philadelphia gegaan in het kader van de zaak.’

Misschien droomde de toen pas veertienjarige Willem, die zijn oceaanreis zelf had bekostigd door onderweg als scheepsmaat te werken, er op dat moment nog van om met zijn oudste broer mee te mogen naar het Wilde Westen. De laatste vond dat echter veel te gevaarlijk en de jonge avonturier moest begin oktober toch weer aanmonsteren op een Nederlands schip met als bestemming Europa. Dapper had hij zijn moeder gemeld vast van plan te zijn zich tot het allerlaatste moment nuttig te maken voor zijn broer, op wie hij overduidelijk dol was:

De laatste avonden zal ik trouw elke dag naar hem toe gaan om hem te helpen. Ik vind het vreselijk dat hij gaat, want we hebben hier zo’n plezier gehad en omdat ik hier alleen zal achterblijven. Maar als ik blijf werken, zal de tijd sneller gaan en zal niemand merken hoe verdrietig ik ben.

*

Monding van de Chagres. HISTORIC AMERICAN BUILDINGS SURVEY

Aanvankelijk verliep de reis naar Panama uiterst voorspoedig. Het was heerlijk weer en na wat James later beschreef als een ‘very pleasant passage’ van tien dagen op het snelle, sterke stoomschip, arriveerden ze op 26 oktober 1849 bij de monding van de Chagres, de grootste rivier van Panama. Hier stapte het viertal over op een kleinere boot waarmee normaal gesproken op walvissen werd gejaagd, maar die nu in gebruik was om Californië-gangers zo ver mogelijk per boot het binnenland in te brengen. Vol verwondering beschreef James het tropische oerwoud waar ze doorheen voeren: de primitieve dorpjes, de naakte indianen in kano’s, de vreemde planten en de kleurige vogels. Maar ook de drukkende hitte, waar hij slecht tegen kon, de ‘very heavy rains’, de slangen en de ‘inboorlingen’, die goud geld verdienden aan de plotselinge exodus naar Californië.

Het viertal overnachtte in een klein plaatsje genaamd Cruces en trok de volgende dag per paard en muilezel verder. ‘Awful road, water, stone, sometimes very steep,’ noteerde James. De daaropvolgende nacht brachten ze door in ‘a horrible place’, waar het stonk naar dood paard en waar hun een fortuin afhandig werd gemaakt voor het gebruik van een paar hangmatten. Nadat ze de volgende dag Panama-Stad hadden weten te bereiken, kochten ze eerst eigen hangmatten en wachtten vervolgens in een hotel op de eerstvolgende passage naar het noorden. Op 12 november gingen ze aan boord van de met goudzoekers volgepakte Amerikaanse poststoomboot Oregon voor het laatste, ruim vijfenvijftighonderd kilometer tellende gedeelte van de reis.

Amper had de Oregon zee gekozen of het werd duidelijk dat de vrienden zich onderweg dan wel de bandieten van het lijf hadden weten te houden, maar zich niet hadden kunnen beschermen tegen de bloeddorstigheid van andere, bijna onzichtbare wezentjes. Herman kreeg hoge koorts. Toen ze vijf dagen later de haven van Acapulco binnenliepen, was duidelijk dat hij net als Leon Herckenrath dertig jaar eerder het slachtoffer was geworden van de gelekoortsmug. Brainfever, zoals James de gevreesde ziekte in zijn dagboek omschreef.

Herman stierf in de ochtend van 22 november, in het zicht van de haven van Mazatlan aan de Westkust van Mexico. ‘To our inexpressible sorrow,’ zoals een duidelijk zeer aangeslagen James in zijn dagboek noteerde.

Herman behield zijn tegenwoordigheid van geest tot zijn dood, pratend over religie, en riep mijn naam tot twee keer toe voor hij het leven liet. Hoe onvoorspelbaar is het leven!

De dag erna begroeven de jongens hun broer en vriend op het plaatselijk kerkhof. Ze knipten een lok van zijn haar en een stuk van een naast het graf groeiende plant af om naar moeder Gildemeester in Amsterdam te sturen. Henri schreef die dag al een brief aan zijn ouders, James voegde er later vanuit San Francisco nog een aan toe.

Pas maanden later zou de droevige zending Amsterdam bereiken. Verschillende literatoren uit de Réveil-beweging maakten rouwbeklagen om de treurende ouders te troosten en hun jonge vriend te gedenken. Zo dichtte de bekende dichter Isaäc da Costa:

Een frissche en fiksche jeugd, in wier beminlijk schoon
van een rechtschapen hart de kloekheid lag ten toon!
(…) Een liefderijken zoon, een bruidegom, een vriend!
Die van wat God hem gaf zijn broedren heeft gediend! (…)

Weent, Gildemeesters! Weent! En wilt geen tranen sparen,
om met verhelderd oog uw voorrecht aan te staren!

*

Negen dagen na dood van Herman, op zaterdag 1 december, passeerde de Oregon de Golden Gate, zoals de smalle doorgang tussen de Grote Oceaan en de imposante, door hoge, met sneeuw bedekte heuveltoppen omgeven baai van San Francisco werd genoemd. ‘Never had I seen such a glorious landscape’, zoals schrijver John Muir later verrukt zou schrijven. En niet alleen het natuurschoon was overweldigend, ook de plaats van bestemming maakte grote indruk op de reizigers. Want in de kleine twee jaar sinds Marshall voor het eerst iets in de modder had zien glinsteren, was San Francisco uitgegroeid tot een heuse stad met meer dan vijfentwintighonderd huizen en maar liefst vierentwintigduizend inwoners. In de woorden van James:

Het aangezicht van de stad San Francisco verbijsterde ons, omdat we niet hadden verwacht dat de stad zo groot en zo overzichtelijk aangelegd was. De huizen waren zeer behoorlijk in vergelijking met wat we verwachtten. De straten verschrikkelijk modderig; de prijzen van allerhande koopwaar bijzonder hoog; loon, huur, alles was duur.

Het gezelschap zocht een hotel en dineerde daar de eerste avond met kennissen die eerder de grote reis hadden gemaakt. Maar de feestelijkheid over de behouden aankomst werd overschaduwd door de lege plek aan tafel. ‘How happy we would have felt, had Herman been with us!’ zoals James in zijn dagboek verzuchtte.

Hoofdstuk 10

Goud & vuur

Het was een wonderbaarlijke wereld waar James en zijn reisgezellen in terechtgekomen waren. De eerste ochtend na aankomst beklommen ze, nog wat wiebelig van de lange zeereis, de hoge heuvel achter de stad. Gedurende de Mexicaanse tijd had deze heuvel Loma Alta geheten, maar nu heette hij Telegraph Hill, naar het daar geplaatste seintoestel dat doorgaf welke schepen de Golden Gate binnenvoeren. Vandaar hadden ze een weids uitzicht over zowel de oceaan als de baai, waarin honderden zeilschepen voor anker lagen. ‘Splendid view… Magnificent weather,’ schreef James.

De meeste vaartuigen in de baai waren verlaten, hetzij omdat ze niet meer zeewaardig waren, hetzij omdat de complete bemanning was gedeserteerd om goud te gaan zoeken. Sommige wrakken waren al door ondernemende types voorzien van geïmproviseerde steigers en verbouwd tot hotel, pakhuis of saloon.

In de middag verkenden de vrienden de stad, die voornamelijk opgetrokken bleek te zijn uit hout en zeildoek – niet zelden de restanten van huifkarren of verlaten schepen, soms met de mast er nog aan. Overal zag je pensions, primitieve hotels en restaurants met eten uit alle windstreken. De schaarse vrouwen in San Francisco waren meestal french ladies, oftewel prostituees, en mannen moesten hier duidelijk voor zichzelf kunnen zorgen. ‘He who cannot make a bed, cook a beefsteak, or sew up his own rips and rents, is unfit to be a citizen of California’, zoals het motto luidde.

De bevolking van dit veredelde tentenkamp bestond uit een al even eclectische, exotische mengeling van allerlei rassen en volkeren. Zo waren er de in de ogen van westerlingen ‘queer looking china men’ met broeken waarvan het kruis vaak tot hun knieën hing, dikke zwarte vlechten en kleine ronde hoedjes – in de woorden van een medepionier: ‘Altogether they are funny looking chaps as I ever saw’. Saloons en speelhallen, zoals de Bella Union en het Palmer House, waren alomtegenwoordig. Goud zoeken was per slot van rekening een gok, en dan was de speeltafel niet ver weg. Het geld – of liever gezegd het goud, want dat was het meest gebruikte betaalmiddel en iedereen had dan ook een zakweegschaaltje bij zich – werd hier duidelijk even vlot uitgegeven als het was vergaard.

James bezocht deze eerste middag meteen een speelhal, want, zoals hij schreef, hij wilde die ten minste één keer met eigen ogen gezien hebben, alvorens zich als zakenman in de stad te profileren. De volgende dag liet hun nieuwe woonplaats zich van een minder charmante kant zien. Het stroomde van de regen en na een dag lang vergeefs door de modderige straten geploeterd te hebben op zoek naar betaalbare kantoorruimte, trof James bij terugkomst in zijn pension zijn overgebleven compagnon ziek aan:

In de avond was ik bang dat Henri ziek zou worden; hij voelde zich niet goed en viel bijna flauw. Liggend op de bank met zijn hoofd op mijn schoot voelde hij zich beter.

In de daaropvolgende dagen vond de energieke James geschikte kantoorruimte in een pand op de hoek van Stockton Street en Broadway. Hij gaf een timmerman de opdracht een tafel, een kast, banken en een uithangbord te maken en bemachtigde een postbus in het geïmproviseerde postkantoor. Maar de stemming verbeterde pas echt toen opeens Henri’s broer Adriaan opdook te midden van het gewoel van de stad: de Probus had na een reis van ruim zes maanden behouden de Golden Gate bereikt en zowel hun bagage als hun voorraden waren goed overgekomen. ‘But a doleful task it was to tell him that Herman was dead!’ schreef James.

*

Op 27 december 1849 verscheen de gedrukte circulaire waarmee handelsfirma Gildemeester, De Fremery & Co. zich officieel introduceerde in de wilde en warrige realiteit van San Francisco. Later zou James zijn kleinkinderen vertellen hoe zijn allereerste transactie in San Francisco bestond uit de verkoop van een steel van een pikhouweel en hoe ze waren blijven zitten met de uit Holland meegebrachte partij houten klompen. De straten in de uit zijn krachten gegroeide nederzetting waren in de wintermaanden namelijk zo modderig dat mensen vaak tot aan hun knieën in de blubber wegzakten en iedereen laarzen droeg. Uiteindelijk had hij een bijl gepakt en er maar aanmaakhoutjes van gemaakt.

Minder spraakzaam was James over de snoeiharde realiteit waarin hij als beginnend zakenman in San Francisco zijn weg moest zien te vinden en die hem, van nature toch een gezagsgetrouw en vredelievend mens, voorgoed tot een andere man zou maken. Want zelfs hij, gepokt en gemazeld als hij was in het cynische New Yorkse zakenleven, had zich van tevoren onmogelijk een voorstelling kunnen maken van de totale anarchie die deze stad in haar beginjaren beheerste. Zoals een medepionier samenvatte:

Iedere nieuwkomer in San Francisco wordt overvallen door een gevoel van totale verbijstering. Hoe goed de geest zich ook voorbereidt op een ongewone situatie, je kunt je instincten wat betreft marktwaarde en ideeën over zakendoen niet zomaar opzijzetten.

Californië was wetteloos – letterlijk, want er bestonden geen wetten. Evenmin konden burgers terugvallen op een regering, een justitieel apparaat of een politiemacht. Er was alleen maar een militaire gouverneur die met zijn kleine garnizoen machteloos stond tegenover tienduizenden door goudkoorts bezeten jonge kerels, die er alles voor overhadden gehad om hier te komen en er nu alles voor overhadden om dat de moeite waard te maken. Nadat het inwonertal van Californië in de zomer van 1849 de grens van zestigduizend inwoners – het vereiste aantal om als volwaardig lid tot de Verenigde Staten te worden toegelaten – was gepasseerd, had de wanhopige gouverneur dan ook meteen verkiezingen uitgeschreven en de inderhaast gekozen volksvertegenwoordigers de opdracht gegeven zo snel mogelijk een grondwet op te stellen. Daarmee zou er in ieder geval een begin gemaakt kunnen worden met de opbouw van een ordentelijk overheidsapparaat.

De achtenveertig in Monterey bijeengekomen gedelegeerden waren het er vlot over eens geweest dat slavernij in hun nieuwe staat verboden zou zijn – dit overigens eerder vanwege pragmatische dan idealistische redenen. Goudzoekers waren immers niet gebaat bij concurrentie van zwarte handarbeiders. Een voorstel van een paar oorspronkelijk uit slavenhoudende staten afkomstige volksvertegenwoordigers om dan maar helemaal geen gekleurde Amerikanen binnen te laten, werd door de vergadering weggestemd; een voorstel om vrouwen extra burgerrechten te geven juist enthousiast onthaald – dit laatste ongetwijfeld met het oog op het nijpende tekort aan damesgezelschap.

Na het aldus eens geworden te zijn, gingen de heren uitgebreid dineren, om vervolgens eenendertig kanonschoten te laten afvuren ter feestelijke inhuldiging van Californië als eenendertigste staat van de Verenigde Staten. Bij de Amerikaanse volksvertegenwoordiging in Washington verliep de geboorte van de nieuwe staat echter aanzienlijk minder vlot. Bang dat de komst van een nieuwe slavenvrije free state hun positie binnen de Union nog verder zou uithollen, betoogden de senatoren van de Zuidelijke staten dat de Californiërs helemaal geen recht hadden om hun eigen grondwet te schrijven – het was immers de Amerikaanse regering geweest die voor het grondgebied had gevochten en betaald.

De discussie sleepte zich nog maanden voort en al die tijd bleef Californië in een juridisch vacuüm bungelen, en moesten zijn inwoners zelf maar zien hoe ze er onderling uitkwamen. Het resultaat was een soort do it yourself-rechtssysteem waarin het enige recht dat van de sterkste was. Onder het motto ‘possession is nine-tenths of the law’ kon er straffeloos worden gestolen, geterroriseerd en gemoord. Ruzies werden uitgevochten met vuisten en revolvers; criminele bendes, zoals de Hounds, bestaande uit veteranen van de Mexicaanse oorlog, maakten de dienst uit.

Aan het eind van 1849 schreef de gouverneur de zoveelste brandbrief aan Washington:

We hebben hier met elkaar een zeer gevarieerde mensenmassa afkomstig uit elke uithoek van de wereld, met verschillende gewoonten, gebruiken, en meningen (…) De toestand van het wettig gezag is ongekend en zorgwekkend. We zijn in feite zonder gezag – een handelend, geciviliseerd en welvarend volk zonder enige vorm van wetgeving, handhaving of organisatie.

*

Getuige de diaries waarin James elke dag nauwkeurig details van gesloten transacties en verstrekte leningen bijhield, werden de jonge Hollanders aan Stockton Street in de eerste maanden nog geregeld het slachtoffer van oplichterij en hun eigen naïviteit. Al snel echter kreeg James in de gaten in welk deel van de stad en bij welke gesprekken hij zijn pistool mee moest nemen: al snel klauterde hij even behendig als zijn buren over de geïmproviseerde afscheidingen langs de straten om de modder te vermijden en kende hij alles en iedereen. En al even vlot – al vermeed hij zorgvuldig dát in zijn dagboek te noemen – sloot hij zich aan bij een burgerwacht die de orde in de stad eigenhandig handhaafde.

Volgens een later in zijn nalatenschap teruggevonden oorkonde was James vanaf december 1849, dus al een paar weken na zijn aankomst in San Francisco, lid van dit zogeheten Vigilance Committee. Later zou een ooggetuige beschrijven hoe eigenmachtig dit vooral uit zakenmannen bestaande comité te werk ging:

Diefstal, inbraak & moord (…) waren zo alomtegenwoordig, dat burgers gedwongen werden een burgerwacht op te richten bestaande uit een stel prima kerels. Ze pakten meerdere criminelen op voor winkeldiefstal en dergelijke, lieten hen berechten door een zelf ingesteld gerechtshof en hingen ze op een publieke plaats op (…) Ze bouwden een galg en legden een lang touw om de nekken van de arme stakkers, en vervolgens trokken een stuk of honderd leden van de burgerwacht (zoveel als een hand op het touw konden leggen) ze omhoog. De burgerwacht was tot de tanden gewapend, de autoriteiten probeerden in te grijpen, maar stonden machteloos.

Voor het oog probeerde de gouverneur de ‘veroordeelden’ misschien te redden, maar in de praktijk werden de activiteiten van de burgerwacht oogluikend toegestaan, al was het maar omdat ze hun afschrikwekkende uitwerking niet misten en bovendien nog de schijn van een wettig rechtsproces ophielden. Ondertussen was de gewoonte om de ‘terechtstellingen’ te voltrekken met zo veel mogelijk handen aan het touw een effectieve manier om ervoor te zorgen dat de leden van de burgerwacht nooit individueel zouden kunnen worden vervolgd voor wat juridisch gezien gewoon moord was.

Afgezien van de burgerwacht en het veelvuldig gebruik van zijn revolvers, verschilde de manier waarop James zakendeed niet wezenlijk van hoe Leon Herckenrath dat altijd in Charleston had gedaan. Tal van advertenties in de Daily Alta California en andere lokale kranten getuigen van een levendige importhandel in eerst vooral veel Hollandse jenever en later ook Franse wijnen en cognac. Ook charterde hij schepen: ‘Voor verdere informatie aangaande overtochten en vrachtvervoer, tegen de laagste kosten, gelieve zich aan te melden bij Mssrs. Gildemeester, Fremery & Co.’ Daarnaast was James voortdurend actief op zoek naar investeringen, met name in grond en onroerend goed, en leende de firma geld uit aan vooral landgenoten en Duitsers.

Vanaf januari 1850 fungeerde James bovendien als consul voor Mecklenburg-Schwerin, net zoals zijn aanstaande schoonvader dat jarenlang in Charleston had gedaan. De risico’s van kredietverlening in dit ongeordende land waren groot – maar met rentes van 10 tot 12 procent waren de opbrengsten dat ook. Dat de tweede partner de drijvende kracht achter Gildemeester, De Fremery & Co. was, was eigenlijk al vanaf het begin een gegeven. Henri en Adriaan Gildemeester aardden beduidend minder goed in de extreme werkelijkheid van San Francisco dan de vrijbuiter uit het Westland. Afgezien daarvan waren deze Amsterdamse koopmanszonen, als zovelen in deze eerste jaren, vooral naar Californië gekomen om rijk te worden en vervolgens zo snel mogelijk terug te keren naar een bedaard burgermansbestaan in hun vaderland.

Maar James zag een andere toekomst voor zich. Hij had zijn zinnen gezet op de mooie, exotische oudste dochter van Leon Herckenrath en aangezien het hem al snel duidelijk was dat een gemengd koppel nergens anders zoveel toekomst zou hebben als hier, betekende dat dat niet alleen zijn fortuin, maar ook zijn persoonlijk geluk afhing van de toekomst van dit ongebonden, onstuimige land. Vrouwe Fortuna discrimineerde niet als het ging om wie er wel of niet een goudader aanboorde en dat maakte Californië behalve het meest wetteloze ook het meest democratische en klasseloze oord ter wereld. Dokters, professoren en advocaten wroetten vruchteloos in de grond, terwijl fortuinlijke zeelieden of koksmaten zich wentelden in ongekende welstand. Kleding of conventies deden niet meer ter zake, net zomin als opleiding, afkomst of huidskleur.

Dit resulteerde in taferelen die elders in de westerse wereld ondenkbaar waren. Zoals een columnist van de Alta California geamuseerd beschreef:

Wat een verandering heeft Californië teweeggebracht in de organisatie en gevoelens van de maatschappij! Gisteren zagen we tot onze verbazing een gekleurde heer op het plein staan, gekleed in een luxe wollen kostuum en met een gouden zakhorloge, terwijl een keurig uitziende blanke man zijn laarzen poetste.

*

Eigenlijk was het James’ bedoeling geweest om al in de zomer van 1850 in Nederland met Virginie te trouwen en haar mee te nemen naar de Nieuwe Wereld. Maar de rauwe pioniersstad San Francisco was zo ongeveer de laatste plaats ter wereld waar een eerbare jonge vrouw veilig was, zeker zolang de politici in Washington nog altijd door ruzieden en Californië nog steeds geen grondwet had, laat staan iets wat ook maar leek op wettig gezag.

Dus maakte James wel de lange, gevaarlijke reis via Panama en New York naar Europa, maar alleen om haar nog eens te verzekeren van zijn liefde. Op 6 juni 1850 werd hun verloving op Geerbron formeel bevestigd. Vervolgens vertrok hij weer, Virginie voor de tweede keer achterlatend bij haar ouders en haar broers en zussen. Maar alleen reisde James niet: hij was nu in gezelschap van zijn broer Herman, met ‘(...) wij zijn vroeger altijd te zamen één geweest en dus zullen wij dit nu ook blijven zolang wij leven’.

De drieëntwintigjarige Herman was zeeman van beroep – hij had zich gekwalificeerd als chief mate – maar de gouden bergen in het Wilde Westen lokten. Eerder dat jaar had hij zelfs gedroomd dat hij samen met hun jongere broer Willem in Californië een enorme goudklomp vond die zoveel waard was dat ze er eigen schepen voor de handel op China en Indïe van konden laten bouwen, Ouwendijck konden laten opknappen en hun ouders een onbezorgde oude dag konden geven. Het was een mooie droom die echter, zoals James later schreef, niet zou uitkomen:

Van het gezegde dat dromen doorgaans bedrog zijn, levert deze een sprekend bewijs. In de loop van haar kortstondig bestaan nam mijn firma een paar jaar later daadwerkelijk een belang in een goudmijn, waarbij ook mijn broer Herman, die zich intussen in Californië gevestigd had, betrokken was. Maar het er in gestoken geld ging te loor.

Behalve zijn broer nam James ook een Nederlandse klerk, die de niet erg betrouwbare ‘Bones’ zou vervangen, met zich mee terug naar San Francisco. De zeventienjarige Willem werd ondertussen naar Bordeaux gestuurd om in de leer te gaan bij een wijnproducent, zodat hij op termijn gewapend met die kennis de firma in San Francisco zou kunnen gaan versterken.

James (rechts) met zijn broer Herman in New York in de nazomer van 1850. PRIVE-BEZIT

De drie Nederlanders moeten net onderweg geweest zijn toen de senatoren in het Amerikaanse Congres in september 1850 eindelijk overeenstemming bereikten en de president in september 1850 de vijf wetten tekende die samen de zogeheten ‘Compromise of 1850’ vormden. Hiermee werd Californië, in ruil voor allerlei door de Zuidelijke staten bedongen pro-slavernijmaatregelen, eindelijk als volwaardig lid en free state tot de Verenigde Staten toegelaten. San Francisco werd nu een officiële stad, compleet met een motto – ‘Orro en paz, fierro en guerra’, oftewel ‘Goud in vrede, ijzer in strijd’. Op het stadswapen prijkten een goudzoeker, een zeeman en een feniks, de mythische vogel die in staat was uit haar eigen as te herrijzen. Dit laatste was een verwijzing naar de vele stadsbranden die de inwoners dwongen de stad keer op keer te herbouwen, iets wat trouwens ook de verklaring was voor het ruime stratenplan, dat James al bij aankomst was opgevallen.

Toen James, Herman en hun klerk begin december 1850 het hout van Long Wharf, de kade die doorliep in Commercial Street, onder hun laarzen voelden, moet San Francisco de eerste keer alweer als bijna nieuw zijn voorgekomen. In mei was het hart van de stad voor de vierde keer in haar jonge geschiedenis praktisch geheel in vlammen opgegaan en vervolgens weer herbouwd. Het inwonertal was tijdens zijn afwezigheid meer dan verdubbeld – Californië zou eind 1850 ruim een kwart miljoen inwoners tellen – en de stad dijde naar alle kanten uit. Om plek te maken voor nieuwe straten werden stukken van heuvels zoals Nob Hill en Russian Hill met dynamiet opgeblazen. Het puin werd gebruikt om delen van de baai te dempen en van daaruit, weer nieuwe pieren te bouwen.

Wilde James zakelijk toonaangevend blijven in deze razendsnel groeiende stad, dan was er dus geen tijd te verliezen. Nog voor het eind van het jaar had hij, gesteund door zijn broer en de nieuwe klerk, een opslag voor de wijnhandel op Howison’s Pier gehuurd en een stenen inbraak- en vuurbestendig pand aan Montgomery Street, San Francisco’s onofficiële hoofdstraat, gekocht. Ook breidde hij zijn activiteiten uit met ‘money and gold brokerage’. Op ‘The Millionaires of San Francisco’, een lijst die de Alta California in december 1850 publiceerde, stond Gildemeester, De Fremery & Co. op nummer dertig. Daarmee kon James, zo jong als hij was, zich al rekenen tot een van de meest succesvolle zakenmannen aan de Amerikaanse Westkust.

*

Later zou James de grote stadsbrand in de nacht van 3 op 4 mei 1851 die hem, zijn broer en zijn medewerkers op een haar na fataal werd, uitgebreid beschrijven in zijn memoires. Uiteindelijk bleek het verschil tussen leven en dood slechts een kwestie van minuten – zes, om precies te zijn. Zes tergend lange minuten waarin hij en de mannen die hem hun leven hadden toevertrouwd in het donkere, intens hete pand aan Montgomery Street ademloos hadden afgewacht op wat het lot voor hen in petto had, terwijl buiten de vuurstorm woedde.

Toen hoorden ze het geluid aan de voorgevel iets afnemen – de uit meubilair bestaande brandstapel die de saloonhouders uit French Town tegen hun gevel hadden opgestapeld was door het vuur verteerd en de vlammen trokken verder, op zoek naar nieuwe brandstof. Een kwartier later, zo schrijft James, beschouwden ze zichzelf als gered. Weliswaar brandde het gebouw naast hen nog als een fakkel, maar het koel houden van de luiken en het doven van vuurtjes aan de zijgevel voelde bijna als een routineklusje na het inferno dat ze zo-even hadden doorstaan. Zoals James schreef:

Het is vreemd hoe onbeduidend dit gevaar ons toescheen na het grote gevaar waaraan we ontkomen waren (…) Op dit moment voelde het voor ons als totaal onbelangrijk.

Toen het de volgende ochtend helemaal stil geworden was en het daglicht door de spleten kroop waar eerder die nacht de hongerige vlammen waren geweest, openden ze de deuren. Dat wat de vorige avond nog een drukke, levendige stad was geweest, was veranderd in een zwartgeblakerde, rokende vlakte. Hun pand was zo ongeveer het enige dat nog overeind stond en niet totaal was uitgebrand:

Toen al het gevaar geweken was aten we, uiteraard, ontbijt, waarna we de deuren openden om rond te kijken. Het was een treurig gezicht. Een paar bakstenen gebouwen doemden hier en daar op, en ook een paar stenen schoorstenen stonden nog overeind, maar al het andere in de buurt was van hout en zeil geweest, en er was niets anders van overgebleven dan brandende spanten en houtwerk en gloeiende sintels. Mijn eerste gedachte was om een fotograaf te zoeken en hem mee te nemen naar het dak om naar alle kanten foto’s te maken (…) Het zou erg interessant geweest zijn om die te hebben.

Brand in San Francisco. NORTH WIND PICTURE ARCHIVES/ALAMY STOCK PHOTO

Ook deze keer verrees San Francisco in razende vaart weer uit zijn as. Gildemeester, De Fremery & Co., als zo ongeveer de enige handelsfirma die nog over een kantoor beschikte, was als eerste back in business. Herman had echter zo zijn bekomst van het gevaarlijke en agressieve stadsleven dat hij die zomer naar het mijnstadje Phoenix, ongeveer een dagreis van San Francisco vandaan, vertrok. In eerste instantie wilde hij daar een door stoom aangedreven houtzagerij bouwen, maar toen hij het geld daarvoor niet bij elkaar kreeg, was hij getuige brieven aan zijn familie in Nederland al zo in de ban geraakt van het majestueuze Californische landschap, dat hij besloot er te blijven en een boerderij te beginnen.

Herman de Fremery was hierin niet de enige. Steeds meer pioniers beseften dat het werkelijke goud in deze nieuwe wereld niet lag te glinsteren in de modder, maar in het gezonde klimaat, het vruchtbare, met goudgele en oranje papavers doorspikkelde grasland, de lieflijke valleien en de maagdelijke bossen. Zoals een van de eerste reisjournalisten omschreef: ‘One of the most peaceful prospects and pleasant sights of the world.’

Onder hen was ook Alexander Campbell, een zevenenveertigjarige jurist uit New Brunswick die op zoek naar een betere toekomst voor zijn gezin in deze zelfde zomer van 1851 arriveerde. Verrukt schreef hij aan zijn vrouw hoe paradijselijk de Westkust was:

Sommige delen van Californië zijn werkelijk schitterend – alle soorten graan en groente en fruit kunnen hier succesvol groeien –, de druiven zijn superieur en er is niets nadeligs voor gezondheid en kracht aan het klimaat.

*

Gedurende het jaar 1852 arriveerden in totaal nog eens tweehonderdvijfenzeventigduizend hoopvolle goudzoekers in Californië. Onder wie, in de woorden van Campbell – wiens jongste dochter later met James’ broer Willem zou trouwen – ‘any numbers of gamblers, rogues, Sidney convicts, french ladies and villains of every description to poison society’. De makkelijkst toegankelijke goudvelden waren inmiddels zo goed als helemaal leeggepunderd en veel nieuwkomers namen hun toevlucht tot andere manieren om aan geld te komen. Australische desperado’s, verenigd in de beruchte boevenbende de Sidney Ducks, terroriseerden zowel San Francisco als de mijnwerkerskampen. Vooral Mexicaanse en Chinese goudzoekers werden voortdurend bestolen en niet zelden vermoord.

De opbouw van een ordentelijk juridisch systeem was echter nog maar net begonnen – San Francisco had zelfs nog geen gevangenis – en de autoriteiten waren nog steeds niet in staat om gelijktijdig de toestroom van nieuwe inwoners en de groeiende criminaliteit het hoofd te bieden. Weer voelden James en zijn medeleden van het Vigilance Committee zich genoodzaakt het recht en het galgentouw in eigen hand te nemen. Ze verbouwden de Euphemia, een schip dat al een paar jaar verlaten in de baai lag, om tot gevangenis en namen haar ra in gebruik als galg. Hoewel datgene wat er op dit schip gebeurde voor buitenstaanders grotendeels verborgen bleef, staat vast dat hier in de loop van het jaar 1852 nog zeker vier mensen werden opgehangen.

Pas toen begon het tot de buitenwereld door te dringen dat het goud in Californië niet meer voor het oprapen lag. De stroom goudzoekers droogde op en de overheid kreeg langzaam grip op het openbare leven. Voor de handel waren de gouden tijden echter nog maar net begonnen. In amper vijf jaar tijd was op dat moment midden in de wildernis een compleet nieuwe samenleving van ruim een miljoen mensen uit de grond gestampt en al die mensen moesten eten en drinken en hadden spullen nodig, terwijl er aan de Westkust nog maar amper fabrieken of boerderijen waren die iets konden produceren. ‘The very air is pregnant with the magnetism of bold, spirited, unwearied action,’ zoals New York Tribune-journalist Bayard Taylor schreef. Stoomschepen voeren af en aan vanaf de oceaan en in de baai van San Francisco wemelde het van de rivierstoomboten en snelle zeilklippers, beladen met koopwaar uit alle hoeken van de wereld.

Geld was er in overvloed, want de hele wereld wilde wel investeren in dit wonderland aan de Amerikaanse Westkust, dat dankzij de steeds verder mechaniserende goudwinning ook op industrieel gebied meteen als koploper gold. De primitieve houten bouwsels aan Montgomery Street werden vervangen door stenen gebouwen van vier etages en soms nog hoger; er kwamen luxere en betere hotels en men begon met het bouwen van kerken, een bibliotheek, een museum en andere iconen van een geciviliseerde samenleving.

Elke dag nu werd de afstand tot de rest van de wereld kleiner. In 1853 werd op de heuvel achter San Francisco de eerste telegraafseinpost aan de Westkust in gebruik genomen. De Oregon Trail en de California Trail vertoonden inmiddels de kenmerken van heuse wegen, compleet met pleisterplaatsen. Er werden spoorwegen aangelegd, terwijl het spoorwegennet in het oosten zich langzaam westwaarts uitbreidde en in Washington zelfs al gesproken werd over een transcontinentale spoorlijn. En al zou het nog zeker tien jaar duren voor de vrouwelijke bevolking in Californië ook maar de helft bedroeg van de mannelijke, steeds meer pioniers lieten hun gezinnen overkomen om in dit nieuwe vruchtbare land samen een toekomst op te bouwen.

In het voorjaar van 1853 vond ook James zowel zijn eigen situatie als die in San Francisco stabiel genoeg om Virginie een veilige toekomst te kunnen bieden in het land dat hij zo overtuigend tot het zijne had gemaakt. De firma aan Montgomery Street was inmiddels een van de grootste in de commissiehandel in Europa, Zuid-Amerika en China. Bovendien was er ook een zekere haast geboden. Zelf was hij – al had hij inmiddels meer meegemaakt dan de meeste mensen in hun hele leven – pas zevenentwintig jaar oud. Maar Virginie was al bijna dertig – wilden ze nog een groot gezin, dan moesten ze daar nu wel aan beginnen.

Hoofdstuk 11

Virginie en de oceaan

Zeven jaren had Virginie gewacht. Gewacht op haar man, net zoals ze dat haar moeder Juliette vanaf haar vroegste jeugd had zien doen – eerst in hun houten huis aan Magazine Street in Charleston, later op het landgoed Geerbron in Monster. Gewacht op de postbode, die, al bracht hij per definitie oud nieuws, in elk geval een levensteken bij zich kon hebben. Gewacht op de kranten waarin scheepsberichten uitsluitsel konden geven of en waar zijn schip was gesignaleerd. En tussen al dat wachten door: bidden, smeken en hopen. Dat de reis goed verliep. Dat hij gezond zou blijven. Dat ze haar man op een zeker moment ook daadwerkelijk weer om de hals zou kunnen vliegen.

Leon Herckenrath was echter nooit langer dan een paar maanden achter elkaar weggeweest, terwijl Virginie haar Ko gedurende die zeven jaar maar één keer had gezien. Dat was in de zomer van 1850 geweest, toen hij uit Californië was overgekomen om hun verloving te bevestigen en vervolgens weer met zijn broer Herman in zijn kielzog was vertrokken. De onbevangen, vrolijke jongeman die ze drie jaar eerder naar New York had uitgewuifd, was in de tussentijd een man geworden, een volwassen man genaamd James – nog altijd vrolijk, maar uiterst doelgericht en met iets waakzaams in zijn ogen dat verried dat er met hem niet te spotten viel. Eén ding was in al die tijd echter onveranderd gebleven en dat was zijn adoratie voor haar.

En dus was Virginie blijven wachten en blijven zorgen voor het kinderrijke gezin waarvan zij de innig geliefde oudste zus was. In veel opzichten fungeerde ze als tweede moeder. Ze had meegerouwd en getroost toen hun vijftienjarige zusje Alida in 1848 onverwacht was overleden. Ze had gedeeld in de zorgen om Septima, die, verwekt en geboren in dat allerlaatste, heel angstige jaar in Charleston, qua geestelijke ontwikkeling nooit ouder werd dan een kleuter. Ze had de kleintjes – Theo, Louis, Emma – helpen opvoeden en had als vanzelfsprekend de plaats van hun moeder ingenomen toen Rudolf in 1849 meteen na zijn geboorte was overleden en de doodzieke Juliette maandenlang tussen leven en dood had gezweefd. En ze was dat blijven doen toen Juliette, broos geworden van een leven van bijna onafgebroken zwanger zijn, een jaar later een doodgeboren kindje ter wereld had gebracht.

Toch waren het niet enkel verdriet en zorgen die Virginie met haar familie had gedeeld. Integendeel, het waren ook en vaak gelukkige tijden geweest, vol plezier en gezelligheid. Het is veelzeggend dat nadat de oudste dochters – zijzelf, Adèle en Pauline – allang de huwbare leeftijd hadden bereikt, ze alle drie thuis waren blijven wonen, – veilig bij elkaar op het kleurige eilandje Geerbron, dat door hun broer Gerard in 1851 in zijn aan zijn oudste zus opgedragen lofdicht zo liefdevol beschreven was onder het motto: ‘Où peut-on être mieux qu’au sein de sa famille?’

Maar nu zou Virginie, als eerste van de zwarte Herckenrath-dochters, dan toch gaan trouwen. Ze zou teruggaan naar het geboorteland waar ze als kind haar leven niet zeker was geweest. Ze zou daarbij niet één oceaan overvaren, zoals haar vader altijd had gedaan, maar wel twee. En dat alles voor een ongewis leven in een haar volstrekt vreemde wereld aan de andere kant van de aardbol – ver, ver weg van haar familie.

Virginies liefde voor en vertrouwen in James moeten heel groot geweest zijn – en haar moed ook.

*

In de aanloop naar het huwelijk van zijn oudste dochter, in het vroege voorjaar van 1853, reisde Leon voor het eerst in lange tijd weer naar Charleston. De aanleiding was waarschijnlijk het geboortebewijs dat Virginie nodig had om te kunnen trouwen en dat alleen maar te verkrijgen was in het kerkgebouw aan Hasell Street waar hij en Juliette haar ooit hadden laten dopen. Maar hij deed er nog iets opvallends: hij kocht samen met zijn compagnon Thomas Wragg voor zestienduizend dollar een van de mooiste huizen in Charleston.

Het grote, geheel uit baksteen opgetrokken Adam Tunno House aan East Bay Street was vernoemd naar de steenrijke Schotse koopman die het aan het eind van de achttiende eeuw had laten bouwen en daar toen nog openlijk met zijn gekleurde minnares had kunnen samenleven. Misschien was Leon, de eeuwige optimist, zo aangestoken door de enthousiaste verhalen van zijn aanstaande schoonzoon dat bij hem toch weer de hoop was opgevlamd dat een dergelijk leven ooit ook hem en Juliette vergund zou zijn. De openbare slavenmarkten in Charleston waren onder druk van de publieke opinie inmiddels al uit het straatbeeld verdwenen en het Zuiden van de Verenigde Staten boette jaar na jaar aan economisch belang in. Ooit moest hier toch ook het besef doordringen dat een achterhaald instituut als de slavernij in deze moderne tijden niet langer meer overeind te houden zou zijn? Hijzelf was pas begin vijftig, Juliette nog niet eens halverwege de veertig: alles was nog mogelijk.

Misschien kocht Leon het huis ook met het oog op de toekomst van Virginie en James. De laatste maakte, op doorreis vanuit San Francisco, op de avond van 6 april een korte stop in Charleston. Deze keer had James ervoor gekozen om te reizen via Nicaragua, waar scheepstycoon Cornelius Vanderbilt voor hen die het konden betalen inmiddels een goedkopere en iets snellere route aanbood. Getuige de passagierslijst van de Prometheus, een van de pronkstukken van de Vanderbilt-vloot, reisde hij de dag erna met zijn aanstaande schoonvader door naar New York, waar ze op 10 april arriveerden. Tien dagen later scheepten ze zich in op het stoomschip Europa, dat op 1 mei 1853 in Liverpool arriveerde, wat betekende dat ze 4 of 5 mei weer thuiskwamen in het Westland.

 Op 2 november 1853 trouwden James en Virginie op Geerbron. Omdat de bruid van huis uit katholiek was en de bruidegom protestant, was er geen kerkelijke inzegening. Virginies Amsterdamse ooms Louis en August en twee broers van James’ vader waren getuigen. De enige die ontbrak tijdens de festiviteiten op Geerbron was James’ broer Herman, die bezig was in het zuiden van Oregon een boerderij op te zetten. Om hem er in gedachten toch bij te hebben, vond de plechtigheid plaats op zijn verjaardag.

Daags na het huwelijk kondigde Leon – wellicht al in verband met zijn overzeese plannen – aan het jaar daarop te zullen stoppen als burgemeester. Zijn opvolger werd Petrus de Fremery, James’ jongste broer. Deze was niet behept met de avonturierszucht van de rest van zijn familie en verkoos een rustig leven in het Westland, vlak bij zijn ouders en het ouderlijk huis Ouwendijck. Maar voor een andere De Fremery-telg, de inmiddels eenentwintigjarige Willem, begon het grote avontuur nu pas: hij had zijn opleiding in Bordeaux inmiddels afgerond en zou met James en Virginie mee teruggaan naar San Francisco om daar bij zijn broer in de zaak te gaan werken.

Eind november vertrokken James, Virginie en Willem. Voor de laatste keer wist Virginie zich omringd door haar familie. De tienjarige Louis, de achtjarige Theo en de zesjarige Emma zullen nog te jong en de bijna twintigjarige Septima te beperkt zijn geweest om de reikwijdte van het afscheid te begrijpen. Maar haar ouders en overige broers en zussen moeten maar al te goed beseft hebben hoe vreselijk ver weg Californië was en hoe klein de kans dat ze elkaar ooit weer allemaal gezond en wel zouden terugzien.

Virginie en James in hun eerste huwelijksjaar, gefotografeerd door de bekende fotograaf George Robinson Fardon. Hun naar buiten wijzende wijsvingers betekenden: ‘Wij zijn een.’ PRIVE-BEZIT

*

Twintig jaar nadat ze door haar vader naar Nederland was gesmokkeld, voer Virginie weer over de Atlantische Oceaan. Toen was ze een ontheemde, pas negenjarige vluchtelinge geweest, die zich op het schip verborgen had moeten houden en in haar eentje in een vreemd land bij een onbekende grootmoeder terecht was gekomen. Nu reisde ze als een dame van stand, naast een rijke en toegewijde echtgenoot voor wie niets te veel was om haar de ongemakken van de overtocht zo veel mogelijk te besparen.

Eind december arriveerde het drietal in New York, van waaruit ze, waarschijnlijk weer met de luxe Prometheus, zuidwaarts voeren. In Panama was de bouw van een spoorweg over de landengte inmiddels al flink gevorderd, zodat ze slechts een klein gedeelte van de reis, van Gorgona naar Panama-Stad, te paard hoefden af te leggen. Met het oog op de nog altijd veelvuldige overvallen in dit gebied reisden Californië-gangers in deze jaren gewoonlijk in grotere groepen, die gezamenlijk paarden en lokale gidsen inhuurden.

Later beschreef James hoe hij voor Virginie het enige beschikbare paard met een vrouwenzadel wist te bemachtigen en hoe goed ze zich wist te redden, ook al had ze nog nooit op zo’n dier gezeten: ‘Zij, met een zijzadel en na instructies te hebben gekregen, kon prima meekomen, en slaagde er zelfs in met haar paard over een smalle beek te springen.’ Andere vrouwen in het gezelschap waren minder behendig, iets wat James een uitgelezen kans bood om zijn kersverse bruid te laten zien hoe efficiënt hij dit soort dingen tegenwoordig oploste:

De dieren werden zo hard voortgedreven door de gidsen dat een van de dames, een zeer nerveuze Britse, die vast liever thuis was, vier of vijf keer viel. Mijn vrouw zei op een gegeven moment dat ze er niet meer tegen kon, dus reed ik naar voren en beval de jongen voor aan de stoet te stoppen – of ik zou hem door zijn hoofd schieten, wat het gewenste effect sorteerde.

Nadat de gidsen door James waren weggejaagd, besloot het gezelschap te overnachten in een kleine, primitieve boerderij. James zorgde dat Virginie een hangmat kreeg om in te slapen en installeerde zich samen met zijn broer Willem op een tafel, afwisselend wakend en slapend voor het geval de Panamezen in het nachtelijk duister hun paarden weg zouden proberen te halen. Toen dat inderdaad gebeurde, werden ze door de broers met pistoolschoten op afstand gehouden, zodat de tocht de volgende dag ongehinderd vervolgd kon worden.

Trots beschreef James later hoe Virginie op haar paard de buitenwijken van Panama-Stad binnen wiegde, aangestaard en bewonderd door de lokale bevolking, die duidelijk nog nooit zo’n fraai uitgedoste dame van hun eigen huidskleur hadden gezien:

Het was een prachtige dag en toen we door de buitenwijk reden, riep een jong meisje dat bij een open raam stond haar moeder en zei, naar mijn vrouw wijzend: ‘O, la bonita Señorita!’

*

James moet een gelukkig man geweest zijn, die eerste periode met Virginie in San Francisco. Niet alleen had hij na al die jaren eindelijk zijn grote liefde om dag na dag van te houden, ook kon hij nu rekenen op de werkkracht en de onvoorwaardelijke loyaliteit van zijn broer Willem. Toen na hun terugkomst uit Europa bleek dat de firma in de tussenliggende maanden chaotisch en slecht beheerd was, was de beslissing dan ook snel genomen. De Gildemeester-broers werden uitgekocht en boven het kantoor verscheen een nieuw uithangbord: DE FREMERY & CO. Willem vervulde eerst de functie van klerk en zou later compagnon worden.

James’ ‘Californische’ De Fremery-broers: Herman (links) en Willem (rechts). RKD

Ondertussen moet Virginie het nieuwe leven in San Francisco die eerste tijd zwaar gevallen zijn. Zolang ze zich kon herinneren was ze het middelpunt geweest van een groot, levendig huishouden en in haar eentje had ze zich eigenlijk nooit hoeven vermaken. Maar nu had ze alleen een inwonende kok als gezelschap en behalve lezen, brieven schrijven en wat handwerken weinig meer omhanden dan wachten tot de mannen ’s avonds thuiskwamen. Het kleine vrijstaande huis dat James voor hen had gehuurd, stond aan de westkant van Broadway, tussen Sansome Street en Montgomery Street, op slechts een paar minuten lopen van zijn kantoor. Maar San Francisco was nog altijd een vooral uit mannen bestaande pionierssamenleving en veel te ruw om er als respectabele dame alleen op uit te kunnen gaan. Van een ‘society’ of een ander verenigingsverband voor getrouwde vrouwen was nog geen sprake, laat staan van chique feestjes en dinertjes die ze bij wijze van afleiding had kunnen organiseren en waar ze vriendinnen had kunnen maken.

Zowel Virginies als James’ vurige hoop was dan ook om hun leven zo snel mogelijk te kunnen vullen met een eigen gezin. Groot was de vreugde toen ze aan het eind van dat eerste jaar inderdaad zwanger bleek te zijn. Op 16 juni 1855, tien dagen nadat James zich had laten naturaliseren tot Amerikaans staatsburger, bracht Virginie een gezonde zoon ter wereld. Ze gaven hem de naam Leon James, naar zijn grootvader en vader.

Net in deze periode stagneerde de economie van Californië, vooral als gevolg van de al jaren steeds verder teruglopende goudvondsten. Een kortstondige beurscrisis op 23 februari 1855 deed de handelaren aan Montgomery Street beseffen dat ook zij niet immuun waren voor de grillen van de markt. Maar misschien waren de Californische pioniers beter tegen dit soort onverwachte gebeurtenissen opgewassen dan wie ook – juist omdat de meesten van hen, net als James, in de wilde beginjaren letterlijk en figuurlijk wel voor hetere vuren hadden gestaan. Zoals de New Yorkse journalist Samuel Bowles met onverholen bewondering noteerde:

Wall Street kan Montgomery Street niets leren als het gaat om bulling en bearing (…) Mannen die aan het hoofd staan van de grote ondernemingen aan deze kust hebben een indrukwekkende zakelijke slagkracht – een brede praktische benadering, een stoutmoedigheid, een spitsvondigheid en een energie, die naar ik geloof nergens in de wereld hun gelijke kennen (…) Hier zijn mannen met een heldere intuïtie en een avontuurlijk karakter; ze zouden je niet kunnen vertellen waarom ze het zus en zo doen, maar ze doen het met een overtuiging die succes afdwingt.

Californië overleefde de korte recessie dan ook glansrijk, onder andere dankzij het feit dat James en zijn medeondernemers al hadden zien aankomen dat een louter op edelmetaal gebaseerde economie op termijn zou inzakken en tijdig initiatieven hadden ontplooid om de wereld te tonen dat hun jonge staat meer te bieden had dan goud alleen. Zo organiseerde het Mechanics Institute vanaf 1854 jaarlijks tentoonstellingen over industrie en techniek, waarin Californië gepromoot werd als het ultieme Land van de Vooruitgang.

Even daadkrachtig gingen de machers van de stad om met de nieuwe geweldsuitbarstingen die het gevolg waren van de recessie. San Francisco lag inmiddels al te veel in het oog van de wereld om nog lukraak boeven op te kunnen knopen, dus in plaats daarvan deporteerde het weer in het leven geroepen Vigilance Comittee de wetsovertreders nu met honderden tegelijkertijd terug naar het land waar ze vandaan kwamen, in de meeste gevallen Australië. Ook controleerden ze binnenkomende immigrantenschepen, zodat Europese landen niet in de verleiding kwamen minder gewenste medeburgers in Californië te lozen.

Wellicht bij wijze van voorzorgsmaatregel tegen rondzwervende desperado’s verhuisde James zijn jonge gezin dat jaar naar een bijna onbereikbare plaats aan het einde van Sacramento Street, nog boven Powell Street, vlak onder het hoogste punt van Nobb Hill. Hun eerste eigen woning was gemaakt van hout en omgeven door een met bloembakken versierde veranda. ‘Our house’, zoals James bijna liefkozend schreef bij een foto die hij liet maken voor Views of San Francisco, een album dat hij Virginie later op hun huwelijksdag cadeau zou doen.

Het huis van James en Virginie, gefotografeerd door G.R. Fardon in augustus 1858. BEINECKE LIBRARY

De weg naar het nieuwe adres was te steil om er met een paard te kunnen komen en voor hem en Willem waren de dagelijkse afdaling in de ochtend en de steile klim in de avond, vooral als het geregend had, geen sinecure. Maar Virginie en hun zoontje waren er veilig en ze had er volop ruimte voor personeel. Het uitzicht over de baai en de Golden Gate behoorde vooral ’s avonds, als de zon boven de oceaan onderging in goud, roze en oranje, tot het mooiste ter wereld.

*

Hoe modern San Francisco inmiddels ook geworden was en hoezeer de verbindingen ook waren verbeterd, nog altijd lag de stad uiterst geïsoleerd. De voornaamste verbinding met de rest van de wereld werd gevormd door de schepen van de Pacific Mail Steamship Company, die tussen New York en Californië pendelden en San Francisco twee keer per maand aandeden. ‘Steamer Day’, zoals de dag van de aankomst van het postschip werd genoemd, was een begrip – steevast werden de schepen opgewacht door honderden mensen in feeststemming, hunkerend naar nieuws van het thuisfront, en, voor sommige geluksvogels kwam soms het thuisfront zelf, in de vorm van echtgenotes en kinderen die zich bij hen voegden.

Ondertussen duurde de reis van de mailsteamers vanuit New York via Panama en Cape Horn nog altijd bijna vier maanden. Dat betekende dat een brief vanuit Nederland er minimaal drie maanden over deed om San Francisco te bereiken. Het kan dan ook op zijn vroegst in juli 1856 zijn geweest, net toen Virginie had ontdekt voor de tweede keer zwanger te zijn, dat Steamer Day haar een bericht bracht met een inktzwarte rouwrand. In de vroege ochtend van 13 april van dat jaar was haar moeder Juliette totaal onverwacht op Geerbron overleden, waarschijnlijk aan de gevolgen van een hartaanval of een hersenbloeding. ‘Een rechtvaardig mens, al wordt deze door de dood verrast, zal in ruste zijn’, luidde de tekst op haar bidprentje.

En bij dit rampzalige nieuws bleef het niet. Op 4 april 1857, amper twee maanden na de geboorte van Adèle, zoals Virginie en James hun dochter naar haar Hollandse tante hadden genoemd, werd het huishouden op Nob Hill getroffen door een tweede, verpletterende slag. De kleine Leon overleed, een jaar en tien maanden oud, aan difterie oftewel ‘de kroep’. Deze bacteriële keelinfectie was destijds een veelvoorkomende doodsoorzaak onder jonge kinderen. Op de in goud gevatte daguerreotype die Virginie op hun daaropvolgende huwelijksdag aan haar man schonk, ziet ‘Liefste’, zoals hij haar op zijn Nederlands placht te noemen, er zichtbaar verslagen en verdrietig uit.

Ietwat machteloos noteerde James op de avond van 11 november 1857 in zijn dagboek:

Vierde jubileum van ons gelukkige huwelijk. Liefste gaf me haar portret, heel mooi maar te ernstig. Ik gaf haar gedichten van Gray.

Misschien realiseerde Virginie zich in dit zware jaar pas echt wat haar emigratie haar allemaal had gekost. Niet alleen het gezelschap van de mensen van wie ze hield, maar ook de mogelijkheid om met ze mee te leven en te rouwen. Want hoe schrijf je woorden van troost als je weet dat ze er bijna een halfjaar over doen voor ze überhaupt de ogen van de geadresseerde bereiken? Hoe leef je mee na een vreselijke gebeurtenis als je geen idee hebt wat er in de tussenliggende maanden allemaal is voorgevallen? En hoe vertel je een grootvader dat zijn eerste kleinzoon is overleden als hij niet eens de kans heeft gekregen het kindje ooit te leren kennen?

Niet alleen Virginies geliefde moeder, maar ook de rest van haar familie was zo goed als helemaal buiten haar bereik geraakt – verdwenen achter de enorme watervlakten die hen van haar scheidden.

Niet lang na deze vierde huwelijksdag verlieten James en Virginie hun houten huis op de heuvel en het uitzicht over de oceaan. Ze verhuisden naar Oakland, een landelijk plaatsje in de provincie Alameda, aan de overkant van de baai. Het vruchtbare, met imposante live oaks begroeide vlakke land tussen de heuvels was oorspronkelijk onderdeel van de Rancho Antonio, een enorme veeboerderij die al sinds de Spaanse tijd in het bezit was van de Peralta’s, een familie van Mexicaanse afkomst. Nadat enkele kolonisten er in 1851 een nederzetting hadden gesticht en een veerbootverbinding met de stad waren begonnen, werd het land in stukjes en beetjes verkocht aan aspirant-boeren en rijke mensen die verlangden naar de rust en de ruimte die in het roerige San Francisco ver te zoeken waren.

*

Het eerste adres van Virginie en James in Oakland was een hoekhuis aan Seventh Street en Clay Street, vlak bij het schilderachtige Lake Merritt. Toen al was duidelijk dat ze hier op termijn een eigen landhuis zouden gaan bouwen met de sfeer van de fraaie landgoederen in het Westland waar ze waren opgegroeid – met parkachtige tuinen waar naar hartenlust gewandeld en genoten kon worden en uitgebreide moestuinen om ’s avonds het allerbeste op tafel te kunnen zetten. Hopelijk zou dat huis gevuld worden met nieuwe kinderstemmen die het verdriet om en het gemis van hun kleine ‘Leentje’ zou doen vervagen. Rond de jaarwisseling 1857-1858 raakte Virginie inderdaad weer in verwachting en op 14 september kreeg ze een tweede zoon. Hij werd James Leon genoemd.

Voor James betekende de verhuizing naar Oakland dat hij nu elke dag met de veerboot naar de stad moest. Dat klonk makkelijker dan het was, omdat er in de ondiepe baai maar een smalle vaargeul was en een sterk getij, zodat je altijd maar moest afwachten hoe laat de boot precies kwam en wanneer die weer vertrok. Hij was een paar keer zo moe na een lange dag werken in de stad dat hij onderweg in slaap viel en per ongeluk helemaal naar het tientallen kilometers verderop gelegen Clinton meevoer. De eerste keer bracht de schipper hem weer terug, de tweede keer liep hij midden in de nacht urenlang naar huis omdat hij de man niet nog eens tot last wilde zijn.

Maar zoals er geen berg te hoog was geweest, zo was er geen tocht te lang voor James als het ging om het welzijn en geluk van de vrouw die alles had achtergelaten om hem letterlijk naar het andere eind van de wereld te volgen. Hij was inmiddels meer dan rijk genoeg om hetzelfde te kunnen doen als de broers Gildemeester – namelijk met een zak met geld terug naar huis gaan om daar in alle rust te rentenieren. Hij had er ook voor kunnen kiezen in plaats van zijn broer Virginies vader op te volgen als burgemeester, zodat zij haar leven voort had kunnen zetten in de beschutting van haar familie en alles wat haar lief was. Maar net als zijn broer Herman was James al te zeer verslingerd geraakt aan de charmes en mogelijkheden van dit nieuwe, ongetemde land. Aan het zakendoen op het scherpst van de snede en op de toppen van zijn kunnen, en wie weet, ook wel aan het gevoel van zijn vinger aan de trekker.

Hoofdstuk 12

De afrekening

Huize Geerbron was na de plotselinge dood van Juliette nooit meer hetzelfde. ‘Wie de liefde van zulk een vrouw genieten mag, moet zich meer dan mens voelen,’ zoals Leons neef ooit over haar had geschreven en het gezin in Monster bleef dan ook volstrekt ontredderd achter toen deze bron van liefde zo opeens van hen was weggerukt.

Voor Leon betekende het overlijden van zijn vrouw, behalve een onvoorstelbaar gemis, ook een wreed einde aan zijn dromen en alles waar hij zijn leven lang voor had gewerkt. Zijn Juliette zou nu definitief nooit meer naar haar geboortestad terugkeren, nooit aan zijn zijde als een dame door de straten van Charleston lopen en nooit met hem in het prachtige Adam Tunno House wonen. Hij was zo van de kaart dat hij niet eens in staat was zelf aangifte te doen van haar overlijden. Die taak werd overgenomen door zijn broer Louis en zijn oudste zoon Gerard, die in allerijl vanuit Amsterdam waren overgekomen.

Enkele dagen later werd Juliette bijgezet in de grafkelder in de Grote Geest. Haar kist kwam te staan tussen die van haar schoonmoeder, haar vier jong gestorven kinderen, de zes jaar eerder gestorven oudste dochter van haar zwager Louis en de oude ijzervreter Oom Frans, die in 1852 in Venlo was overleden.

Emma, de jongste Herckenrath-dochter, was pas negen jaar oud toen ze haar moeder verloor, en haar broer Theo elf. Hun zus Septima was weliswaar fysiek volwassen, maar geestelijk nog een klein kind, dat ontroostbaar was omdat ze Juliette nergens meer kon vinden. Soms werd ze zo onhandelbaar dat het voor buitenstanders angstaanjagend was.

‘Wat is dát kind sterk,’ verzuchtte haar neef Gerard Allebé na een nogal dramatisch verlopen visite aan het landgoed met zijn twee jonge zoontjes:

August en Gerardje durven niet meer op Geerbron te komen sedert Septima ’t op haar zenuwen gehad heeft.

De kinderen hadden hun vader dus hard nodig en voor Leon betekende zijn weduwnaarschap dan ook niet alleen een persoonlijk drama, maar ook een groot praktisch probleem. Zijn zakenimperium bevond zich nog altijd overzee, maar hij kon daar onmogelijk nog naartoe. Onder normale omstandigheden had hij zijn oudste zoon als plaatsvervanger en opvolger naar Amerika kunnen sturen. De vijfentwintigjarige Gerard was daar in alle opzichten geknipt voor: hij was een sociale, makkelijke jongen, die net zijn rechtenstudie had afgerond en graag het zakenleven in wilde. Na een lange verloving stond hij bovendien op het punt om te trouwen met een van de twee Amsterdamse zusjes op wie hij tijdens de zomer van 1851 al een oogje had gehad.

Maar de omstandigheden waren niet normaal en Gerard was een van de zwarte Herckenraths die het duidelijkst als gemengdbloedig te herkennen waren – zijn leven lang zou hij zijn huid blanketten en zijn haar ontkroezen. En dat vormde een onoverkomelijke hindernis, al was het maar omdat Leons nieuwe compagnons in Charleston bepaald niet bekendstonden om hun verlichte opvattingen waar het ging om huidskleur. De ene, Daniel Lesesne, stamde uit een conservatieve, al eeuwenlang slavenhoudende hugenotenfamilie; de ander, plantage-eigenaar Alfred Huger senior, was in de jaren dertig de drijvende kracht geweest achter de anti-Washington-parades. In 1835 had hij zelfs de landelijke pers gehaald door in zijn functie als postmeester te weigeren abolitionistische lectuur te bezorgen en die in plaats daarvan in brand stak; iets wat hem een ware heldenstatus in het Zuiden had opgeleverd. Volgens archieven handelde Huger in deze jaren ook in slaven en bezat de firma in elk geval één stenen slavenpakhuis, aan Bedons’ Alley.

Afgezien van het feit dat Lesesne en Huger een gekleurde man nooit ofte nimmer als hun gelijke op hun kantoor zouden tolereren, zou Gerard in het oerconservatieve Charleston sowieso zijn leven niet zeker zijn. Gevreesd en gemeden door de blanke elite en gehaat door de slavenbevolking, waren mulatten zoals hij in alle denkbare toekomstscenario’s het slechtst af. Hij bleef dus in Nederland, waar hij een meelmalerij begon met een Rotterdamse compagnon. Zijn vader ondertussen had geen andere keuze dan een jongere Herckenrath naar Charleston te sturen die wél de vereiste huidskleur had, namelijk zijn petekind Leon junior, de eenentwintigjarige oudste zoon van zijn broer Louis.

*

Het werd een faliekante mislukking. ‘Leonardo’, zoals Junior zich placht te noemen, bleek in niets te aarden naar zijn ambitieuze vader en oom. Opgegroeid in de weelde die de voorgaande generatie bij elkaar had gewerkt, waande hij zich een prins en gedroeg zich ook als zodanig. Residerend in Leons stadspaleis aan East Bay, verscheen de ‘klerk’ slechts op kantoor wanneer het hem beliefde, uitgedost als een dandy, zwaar rokend en altijd vergezeld door twee enorme wolfshonden.

In Charleston waren ze wat hedonistisch gedrag betreft wel wat gewend, maar de jonge Herckenrath maakte het zichzelf binnen de kortste keren zo onmogelijk dat Leon, gealarmeerd door zijn compagnons, hem al snel weer terughaalde naar Europa. Daar zou hij de rest van zijn leven teren op de vermogens van zijn vader en diverse echtgenotes. Een soortgelijk experiment met Louis’ tweede zoon Walter, die een tijdlang werkte op het kantoor van de New Yorkse firma, liep eveneens uit op een deceptie en kwam de eigenaren zelfs op een proces wegens financieel wanbeheer te staan.

Terwijl Leon vanuit Monster wanhopig probeerde zijn zaken in Amerika aan te sturen, escaleerde tot overmaat van ramp het conflict dat zijn leven had overschaduwd en dat de Verenigde Staten nu al zo lang in zijn greep had. In 1857 behaalden de Zuidelijke staten een belangrijke politieke overwinning toen het Amerikaanse Hooggerechtshof oordeelde dat zwarte mensen geen burgers van de Verenigde Staten waren en dat ook nooit zouden kunnen zijn. Daarnaast bepaalde het hoogste gerechtsorgaan van de Verenigde Staten dat slavenhouders het recht hadden hun eigendom, net als bijvoorbeeld paarden, te verhuizen naar de nieuwe staten in het westen. Aangezien die volgens het Kansas-Nebraska Act van 1854 het recht hadden om zelf te beslissen over de vraag of slavernij op hun grondgebied was toegestaan, vergrootte dit de kans op nieuwe bondgenoten voor het Zuiden.

Op hun beurt sloten de Noordelijke staten in 1858 een overeenkomst waarin ze vastlegden dat de slavernij op het gehele Amerikaanse continent afgeschaft diende te worden. Als reactie dreigden de Zuidelijke staten zich van de Union af te zullen scheiden. De federale regering in Washington liet weten een dergelijke uittreding nooit en te nimmer te zullen tolereren: elke poging in die richting zou onherroepelijk uitlopen op een burgeroorlog.

Op een foto die Leon Herckenrath dit moeilijke jaar van zichzelf liet maken, is hij nog maar een schim van de vrolijke, zelfverzekerde man die Jan Willem Pieneman twintig jaar eerder in olieverf had vereeuwigd. Hij oogt gekweld en diep ongelukkig, de lippen stijf op elkaar als om zijn pijn te verbijten. Ergens in deze tijd moet duidelijk zijn geworden dat hij niet alleen verteerd werd door een gebroken hart en grote zorgen, maar ook door een slopende ziekte – en deze keer waren er geen zachte bruine handen om hem te redden.

Leon Herckenrath in 1858. HISTORISCH ARCHIEF WESTLAND

*

Op 18 mei 1858 liet Leon bij een notaris in Naaldwijk een nieuw testament opmaken. Onder alle juridische taal is het een emotioneel document, gedicteerd door een man die met de dood voor ogen uit alle macht probeerde ook daarna nog zo goed mogelijk voor zijn gezin te blijven zorgen. Allereerst gaf hij ieder van zijn negen kinderen als ‘blijk van mijn oprechte liefde die ik hun toedraag’ een deel van zijn persoonlijke en meest geliefde bezittingen, zoals zijn toiletspullen en kleren, zijn zegelring en horloges, zijn schilderijen, gravures en foto’s, de uit Amerika meegenomen meubels, zijn bibliotheek, zijn papieren en sieraden en de cadeaus van ‘hun lieve moeder’. Virginie kreeg de witte crêpe omslagdoek van Juliette en een door tekenaar Johan Gustenhauer Zimmerman gemaakt portret van Leon.

De rest van de persoonlijke erfenis van hemzelf en ‘Vrouwe Juliette Louisa McCormick de Magnan’, zoals Leon zijn overleden echtgenote aanduidde, liet hij na aan zijn een-na-jongste zoon Louis. Deze zou Geerbron en de grafkelder in bezit krijgen zodra hij meerderjarig was. De overige kinderen werden hiervoor met geld gecompenseerd. Het idee hierachter was dat de vijf nog ongetrouwde zussen en zijn jongere broer Theo zo lang als ze wilden bij Louis in het ouderlijk huis zouden kunnen blijven wonen. In de woorden van hun vader: ‘Ik heb geen ander doel voor ogen dan het geluk van mijn kinderen te bevorderen en [Louis] zou met name een steun voor zijn ongehuwde zusters kunnen zijn.’ Mocht Geerbron onverhoopt toch ooit worden verkocht, dan wilde Leon onder geen beding dat de inboedel op een openbare veiling zou belanden. Deze zou dan gelijk verdeeld moeten worden onder de kinderen, net zoals dat zou gebeuren met de banktegoeden, aandelen en schuldbekentenissen. De laatste waren voornamelijk renteloze leningen die de gulle Leon in slechte tijden had verstrekt aan dorpsgenoten en vrienden in nood.

Als executeurs van zijn testament wees Leon zijn zoon Gerard en zijn vriend Jacobus de Fremery aan; als bewindvoerder van zijn zes nog minderjarige kinderen vroeg hij een bevriende apotheker in Den Haag. De afhandeling en afrekening van zijn zakelijk fortuin in Amerika vertrouwde hij toe aan zijn compagnons in New York en Charleston, die hij, hoe radicaal hun meningen over de slavernij ook uiteenliepen, in zijn testament nog altijd nadrukkelijk als zijn ‘vrienden’ bleef aanduiden.

*

Hoewel hij veel jonger was dan Leon, zou zijn compagnon Thomas Wragg nooit de kans krijgen om deze vriendendienst in te lossen. Hij overleed aan het begin van 1859, nauwelijks acht maanden na de ondertekening van het testament. De firma werd voortgezet als Herckenrath, Lesesne & Huger, met als adres Leons huis aan East Bay. In oktober van datzelfde jaar werden de Verenigde Staten opgeschrikt door een slavenopstand in Virginia, uitgelokt door de radicale abolitionist John Brown die probeerde hiermee een oplossing voor het slavernijconflict te forceren. De opstand mislukte en Brown kreeg de strop, maar het was nu wel duidelijk dat de presidentsverkiezingen van 1860 beslissend zouden zijn voor de toekomst van de Union. Alleen een overtuigde pro-slavernijkandidaat zou het Zuiden nu nog binnenboord kunnen houden.

Op 6 november 1860 koos het Amerikaanse volk Abraham Lincoln als hun zestiende president. Deze werd in het Noorden beschouwd als een gematigd politicus, maar in het Zuiden als een fanatieke antislavernijactivist. Nog geen maand later verklaarde South Carolina zich onafhankelijk. Kort daarop volgden North Carolina, Mississippi, Florida, Alabama, Georgia, Louisiana en Texas. Gezamenlijk vormden de rebellerende staten een nieuwe unie, de Confederate States of America. De regering in Washington maakte haar waarschuwing waar en stuurde federale troepen om het garnizoen op Fort Sumter, een tot vesting verbouwd eiland ruim zes kilometer voor de kust van Charleston, te versterken.

In zijn inauguratierede op 4 maart 1861 deed president Lincoln nog een ultieme poging de vrede te bewaren. Hij richtte zich direct tot de slavenhoudende staten:

Het is niet mijn bedoeling mij direct of indirect te bemoeien met het instituut van de slavernij in de Verenigde Staten, zoals dat daar bestaat. Naar mijn mening bezit ik daartoe niet het recht en ik voel er geen aandrang toe.

Maar in het Zuiden en vooral in Charleston lieten frustraties, woede en angst die nu al tientallen jaren waren opgekropt zich niet meer beteugelen. Om halfvijf in de ochtend van 12 april 1861 vuurden geconfedereerde soldaten vanaf East Bay het eerste kanonschot af op Fort Sumter: ‘Fire!’

En na dat eerste schot was er geen weg meer terug.

Twee dagen lang namen meer dan veertig kanonnen het federale garnizoen onafgebroken onder vuur. De inwoners van Charleston moedigden de kanonniers aan vanaf de piazza’s en daken van de huizen aan East Bay. Charles Lowndes en zijn familie hadden vanaf nummer 51 een perfect uitzicht op de vijandelijkheden. Nu alle opgebouwde spanning eindelijk tot een uitbarsting was gekomen, voelde oorlog even heel feestelijk en de Charlestonianen waren zichzelf niet geweest als ze dat laatste onder het geluid van de beschietingen niet uitbundig hadden gevierd. Zoals schrijfster Mary Boykin Chesnut op de avond van 12 april in haar dagboek noteerde:

[Vanavond was] het vrolijkste, meest dwaze diner dat we tot nu toe hebben meegemaakt. Mannen waren roekeloos, bijdehand en geestig. We hadden het onuitgesproken gevoel dat dit ons laatste aangename samenzijn zou zijn.

Op 14 april streek de Noordelijke bevelhebber de Union Flag op Ford Sumter ten teken van overgave. Even later hesen Zuidelijke troepen triomfantelijk de geconfedereerde vlag, de Stars and Bars, op het eiland.

Ondertussen rekenden de rebellerende staten er ondanks al hun machtsvertoon en stoere taal eigenlijk op dat Europese naties, afhankelijk als ze waren van de katoen uit het Zuiden van Amerika, in het conflict zouden gaan bemiddelen. Maar geen enkel land maakte aanstalten om tussenbeide te komen. Erger nog, geen enkele natie erkende de Confederatie als onafhankelijke mogendheid.

Dus het was oorlog, en het bleef oorlog.

*

Terwijl die zomer in Charleston de verhitte opwinding van dat eerste schot langzaam plaatsmaakte voor de koude realiteit van een burgeroorlog, kromp in Monster het leven van Leon Herckenrath ineen tot zijn huis, zijn slaapkamer, zijn lichaam en uiteindelijk ook dat niet meer. Het jaar ervoor had hij, inmiddels zestig jaar oud, nog meegemaakt dat zijn eenentwintigjarige dochter Joanna trouwde met Gerards vriend Florent van Ghert. In februari 1861 had hij hun eerste kind in zijn armen kunnen houden. En op 27 juni 1861 kon hij, inmiddels ernstig verzwakt, getuige zijn van het huwelijk van zijn op een na oudste dochter Adèle met André de Fremery, een Leidse neef van de familie op Ouwendijck.

Maar op 12 september 1861 om halftwee in de middag, moest de eenenzestigjarige Leon het gezin waar zijn leven om had gedraaid loslaten, na een sterfbed dat hem afgaande op de tekst op zijn bidprentje op geen enkele manier had gespaard:

Het einde mijns levens heb ik in grote pijn doorgebracht en toen ik het doorstaan had was het graf mijn woonplaats.

Enkele dagen nadat zijn schoonzonen aangifte hadden gedaan van zijn overlijden, werd de heer van Geerbron bijgezet in de grafkelder die hij zelf had laten bouwen. Zijn favoriete span zwarte paarden bracht hem van de Heerenweg via de Achterweg naar de Grote Geest. Het hele dorp was uitgelopen om hun populaire oud-burgemeester uitgeleide te doen en de belangstelling was zo groot dat er politieagenten ingezet moesten worden om alles ordentelijk te laten verlopen. Aan het eind van de avond bleef Leon achter in het donkere, stille duin, bij de twee vrouwen om wie zijn leven had gedraaid: zijn moeder en zijn geliefde Juliette.

*

Leon had zijn laatste strijd gestreden, maar in zijn geadopteerde vaderland begon de strijd op dat moment nog maar net. Aan het eind van 1861 liep, als een etterende zweer over het Amerikaanse continent, een negentienhonderd kilometer lange frontlinie van Virginia naar Missouri. Onder de jonge Amerikanen die elkaar nu op leven en dood bestreden waren mensen die Leon hun hele leven had gekend, zoals Rawlins Lowndes, de enige, nu drieëntwintigjarige zoon van zijn voormalige vennoot Charles.

Op 11 december 1861 legde de grootste stadsbrand in zijn geschiedenis een groot deel van de binnenstad van Charleston in de as. Zoals gewoonlijk kreeg zonder schijn van bewijs de zwarte bevolking de schuld. De huizen van Charles en Leon aan East Bay bleven gespaard, maar van het imposante nieuwe theater aan Meeting Street dat zij en hun vrienden zesentwintig jaar eerder hadden opgericht, resteerde na afloop van de bluswerkzaamheden weinig meer dan een rokende puinhoop.

Ook het woonhuis van Leons compagnon Alfred Huger aan Broad Street viel ten prooi aan het vuur. Het verhaal ging dat de oude postmeester zijn favoriete leunstoel naar het midden van de straat had gesleept zodra de vlammen zijn huis hadden bereikt. Daar was hij urenlang blijven zitten, stoïcijns toekijkend hoe het huis dat hij ooit zelf had gebouwd, krakend en brandend ten onder ging.

Aanvankelijk hielden de strijdende partijen elkaar nog redelijk in evenwicht – al was het maar omdat niet duidelijk was welke kant de nieuwe staten aan de Westkust zouden kiezen. Nog in 1859 hadden voorstanders van de slavernij voorgesteld Californië op te splitsen in een slavenhoudend deel en een free state. In het naburige Nevada waren ondertussen ongekend rijke zilvervoorraden ontdekt en bij de regering in Washington groeide de vrees dat de zo door de natuur gezegende westelijke staten het voorbeeld van de Zuidelijke staten zouden volgen en ook zelfstandig verder zouden gaan. Daarmee zou de Union uit elkaar vallen en de oorlog in feite verloren zijn. En dus werd alles uit de kast gehaald om vooral Californië, zowel wat betreft politieke mentaliteit als bereikbaarheid, zo dicht mogelijk bij zich te houden.

Al in 1850 had het Congres een voorstel besproken voor de aanleg van de Pacific Railroad, een transcontinentale spoorweg tussen de Missouri River en San Francisco. Destijds was dat plan gestuit op senatoren van de Zuidelijke staten die een voorkeur hadden voor een zuidelijker route. Nu die vrijwillig waren opgestapt, werd het oorspronkelijke voorstel in 1862 alsnog goedgekeurd. In dezelfde Homestead Act werd vastgelegd dat pioniers gratis grond konden krijgen in de nog lege territoria in het Middenwesten als ze er vijf jaar op hadden geboerd. De nieuwe wetgeving had het gewenste effect: de immigranten stroomden toe en in Californië groeide de loyaliteit aan de Union.

De fysieke afstand tussen oost en west woog in deze jaren al wat minder zwaar dankzij de postkoetsen van Wells Fargo, die vanaf 1857 de ruim drieduizend kilometer lange route in drie weken tijd konden overbruggen. Nog sneller waren de ruiters van de Pony Express, die zesentwintig keer per maand de belangrijkste post heen en weer brachten. Het nieuws van Lincolns verkiezing op 6 november 1860 bijvoorbeeld bereikte in een absolute recordtijd van zeven dagen en veertien uur San Francisco. In 1861 werd bovendien een transcontinentale telegraafverbinding tussen de twee kusten voltooid, zodat de Californiërs vanaf dat moment alle politieke ontwikkelingen op de voet konden volgen.

Op 22 september 1862 kondigde Abraham Lincoln zijn beroemde emancipatieproclamatie af. Met ingang van 1 januari 1863 werden alle slaven in de Zuidelijke staten vrij verklaard. Op 8 november 1864 werd Lincoln met grote meerderheid herkozen als president, waarmee het doodvonnis van de inmiddels zwaar in de verdediging gedrongen Confederatie zo goed als getekend was. En in februari 1865 wisten federale troepen Charleston, de zelfbenoemde ‘Cradle of the Segregation’, na een maar liefst 587 dagen durende belegering op zijn knieën te dwingen. De inmiddels tot kapitein bevorderde Rawlins Lowndes kreeg de taak te paard met een witte vlag naar het federale hoofdkwartier in Morrisville, North Carolina, te gaan om de capitulatie van zijn stad aan te bieden.

Na een laatste oorlogsnacht vol horror en chaos, begeleid door oorverdovende explosies van tot ontploffing gebracht wapentuig, wapperde in de ochtend van 18 februari 1865 de Stars and Stripes weer op Fort Sumter. Zeven weken later, op 2 april 1865, trok de Zuidelijke opperbevelhebber generaal Robert Lee zich terug uit Petersburg in Virginia. Op 9 april gaf hij zich over. Daarmee kwam een einde aan wat de dodelijkste oorlog in de geschiedenis van Amerika zou worden. Meer dan zevenhonderdduizend mensen waren omgekomen. Van de Noordelijke soldaten kwam een tiende nooit meer thuis, van de Zuidelijke een derde. En hoewel Abraham Lincoln zelf op 15 april bij een moordaanslag om het leven kwam, bekrachtigde het Congres op 31 december 1865 zijn dertiende amendement. Daarmee was de slavernij eindelijk voorgoed uit de Verenigde Staten verbannen.

*

Was Charleston inderdaad een vrouw geweest, dan was er na de Burgeroorlog geen schim meer over van het prachtige, zelfverzekerde wezen dat Leon Herckenrath als jongeman had leren kennen. Gebutst en verbrand was ze, gewond en onteerd, verhongerd en vernederd – een spookoord, stelselmatig geplunderd door losgeslagen soldaten, voormalige slaven en zwarthandelaren die fortuinen verdienden aan de hongerende bevolking. Zoals een ooggetuige noteerde:

Een stad van ruïnes, van troosteloosheid, van lege huizen, van weduwen, van rottende werven, van verlaten pakhuizen, van met onkruid overwoekerde tuinen, van met lang gras begroeide gebieden vol troosteloze, meelijwekkend stille, vervallen straten, van troosteloze acres zonder enig stemgeluid, dorheid – dat is Charleston, waar de opstand vijf jaar geleden trots zijn hoofd opstak.

In zijn grafrede voor het Oude Zuiden schreef historicus C. Vann Woodward:

Een grootse slavenmaatschappij had op wonderbaarlijke wijze gefloreerd in het hart van een door en door burgerlijke, deels puriteinse republiek. Ze had haar burgerlijke oorsprong verloochend en daarvoor institutionele, juridische, metafysische en religieuze excuses bedacht en op pijnlijke wijze gerationaliseerd (…) Toen de crisis losbarstte, besloot ze te vechten. Het werd de doodsstrijd van een wereld die ten onder ging in puin.

Fortuinen waren verdampt, instituties verdwenen en een hele samenleving raakte op drift. Alleen al in South Carolina zwierven vierhonderdduizend voormalige slaven rond, niet wetend wat te doen met het abstracte begrip vrijheid dat hun na generaties in de schoot gevallen was. Vaak waren hun leefomstandigheden nog slechter dan toen ze nog slaaf waren. Velen trokken naar het Noorden om werk te zoeken. Of de broers van Juliette – als ze de oorlog al hadden overleefd – deel waren van deze zwarte exodus is niet meer te achterhalen. Als zovelen in deze warrige jaren verdwenen ze zonder een spoor achter te laten.

De voormalige slavenhouders bleven achter tussen de puinhopen van hun verwoeste wereld. Hun plantages vervielen door gebrek aan werkkrachten, hun huizen bleven ongerepareerd omdat er niemand meer was om de schade te herstellen. De kades in de haven van Charleston brokkelden af en in de lege balzalen van hun stadspaleizen dansten alleen nog maar geesten rond. Verbijsterd schreef een planter:

De totale rijkdom van de staat was weggevaagd, evenals alle scholen die er in 1861 nog waren. Het afpakken van onze slaven maakte onze grond waardeloos. De spoorwegen waren verwoest, de banken waren dicht, fabrieken hadden we niet meer, en de verzekeringsmaatschappijen waren allemaal failliet.

In de jaren na de Burgeroorlog leek het wel of de natuur Charleston nog eens extra wilde laten boeten voor alles wat het zijn zwarte bevolking had aangedaan. De stad werd getroffen door een reeks van rampen die duizenden levens kostten, zoals een grote stadsbrand in 1875, een zware cycloon in 1885, een aardbeving van 7,5 op de schaal van Richter in 1886 en de Great Charleston Hurricane in 1893. Met overal half of geheel verwoeste gebouwen oogde het ooit zo fraaie Charleston nu als een kapot en goeddeels tandeloos gebit, grijnzend naar het noodlot.

Want dat was het enige wat niets of niemand van Charleston had kunnen afpakken: zijn trots. Misschien hadden de inwoners niet meer de middelen om hun beschadigde huizen te repareren, maar het weerhield ze er niet van om met opgeheven hoofd en in stijl door te leven in hun jaar na jaar verder aftakelende ‘City of Ruin’. Zoals men zei: Charlestonianen waren te arm om hun huizen te kunnen verven, maar te arrogant om er witkalk op te smeren.

*

Ook het landgoed Geerbron raakte in verval – stiller en lijdzamer, en daardoor misschien nog wel droeviger. Na Leons overlijden in 1861 had de destijds tweeëndertigjarige Pauline als enige nog ongetrouwde volwassen dochter de verantwoordelijkheid voor het verweesde gezin op haar schouders genomen. Zeven jaar later greep ze haar laatste kans op ontsnapping uit het somber geworden huis aan en trouwde ze met een dertien jaar jongere man, met wie ze zich in het oosten van Nederland vestigde. Septima, die in de weken direct na haar vaders dood onder curatele gesteld was wegens ‘zwakheid van vermogens’, werd ondergebracht in een inrichting voor geesteszieken in Den Bosch; broer Theo vertrok na zijn studie in Delft als ingenieur voor de Dienst Waterstaat naar de kolonie Nederlands-Indië.

Als laatsten bleven Louis, die toen al kampte met zware depressies, en zijn zusje Emma achter in het veel te grote Geerbron, terend op herinneringen en de restanten van het fortuin van hun vader. Want hoewel Leons testament in 1866 nog wel in Charleston werd gedeponeerd, zouden zijn erfgenamen nooit een dollar van zijn Amerikaanse bezittingen zien – alles was meegesleurd in de golf van verwoesting die de stad over zichzelf had afgeroepen. Al in 1871 zag Louis zich gedwongen het ouderlijk landgoed te verkopen. Zowel hij als Emma verhuisde naar Leiden. En zo waren de zwarte Herckenraths verstrooid geraakt door de westenwind die rond hun voormalig ouderlijk huis in Monster zo ongenadig tekeer kon gaan.

(vlnr) Adèle. GIBSON GREEN/ALAMY Paulina met haar echtgenoot. RKD Emma. RKD Oudste zoon Gerard, foto uit jaren zeventig van de negentiende eeuw door Johannes Baer. NOORD-HOLLANDS ARCHIEF/RKD Louis. COLLECTIE REGIONAAL ARCHIEF TILBURG

Hoofdstuk 13

Een stad van wonderen

Charleston was ten onder gegaan aan de Burgeroorlog die het over zichzelf had afgeroepen, maar San Francisco bloeide erdoor op. Na het goud in de Sierra en het zilver in Nevada stuwde de oorlog zijn economische en politieke belang alleen nog maar verder op. Binnen twintig jaar was het ruwe tentenkamp dat James in 1849 had aangetroffen uitgegroeid tot een volwassen stad waar schrijvers van naam en faam zich verdrongen om haar charmes te beschrijven. Het milde, bijna mediterrane klimaat, de schitterende ligging tussen baai en oceaan, omringd door water dat voortdurend van kleur veranderde, en de exotische bevolking trokken steeds meer bezoekers. Zoals de journalist Mark Twain al in 1864 verrukt schreef:

The birds and the flowers and the Chinamen and the winds and the sunshine, and all the things that go to make life happy, are present in San Francisco today, just as they are all days of the year.

‘She is all hills. They are a vital part of herself,’ schreef auteur Gelett Burgess als een verliefde man die de welvingen van zijn aanbedene beschrijft: ‘Geen stad ter wereld spreekt zo tot de verbeelding van de vreemdeling met zulk een vertoon van authenticiteit en creativiteit.’ De zacht glooiende heuvels van het in totaal vijfenzeventig vierkante kilometer metende schiereiland aan de zuidkant van de Golden Gate waren nu al bijna helemaal volgebouwd. Weelderige hotels, talloze restaurants en goedgeklede inwoners getuigden van zelfvertrouwen en een stabiel fortuin.

Yosemite Valley door Carleton Watkins. LIBRARY OF CONGRESS

Gedurende het korte intermezzo tussen de Burgeroorlog en de komst van de grote spoorweg was San Francisco een kosmopolitisch eiland in een verder heel afgelegen wereld. ‘A City of Wonders,’ schreef de Zwitserse schrijfster Ida Pfeiffer, die als een van de eerste vrouwelijke wereldreizigers maar liefst zeven keer de wereldbol over trok en bij haar eerste bezoek haar hart verloor aan de unieke, liberale sfeer van de voormalige frontier town. Nergens anders mengden westerse en oosterse cultuur zich zo vanzelfsprekend met elkaar als hier, in de magische ‘city at the bay’. Nergens anders speelde het openbare leven zich zozeer in publieke gelegenheden af, en nergens anders – en zeker niet in het verder nog zo puriteinse, victoriaanse Amerika – waren zoveel nachtclubs en gokhallen, werden prostitutie en homoseksualiteit zo makkelijk getolereerd, werd er zoveel gedronken en gedanst als hier.

Bovendien had Californië zijn bezoekers meer wonderen te bieden dan San Francisco alleen. Zoals Yosemite Valley, een door gletsjers ontstaan dal in de Sierra Nevada, zo’n tweehonderdzeventig kilometer ten oosten van de stad. ‘Geen door mensenhanden gemaakte tempel kan zich meten met Yosemite,’ schreef natuurvorser en beschermer John Muir in een poging dit magistrale landschap van hoog oprijzende granieten rotswanden, gigantische rotsformaties, duizelingwekkende ravijnen, imposante bomen en klaterende watervallen in woorden te vangen.

Carleton Watkins, een vijfendertigjarige fotograaf uit San Francisco, ondernam in de zomer van 1861 met een stoet zwaar met fotoapparatuur beladen muilezels de moeizame tocht naar het gebied. De dertig zogenoemde mammoth plate photographs die het resultaat waren van deze expeditie maakten Yosemite wereldberoemd en zorgden ervoor dat president Abraham Lincoln drie jaar later een wet tekende waarin de vallei en de aangrenzende Mariposa Grove voor eeuwig aan de staat Californië werden overgedragen: ‘Voor publiek gebruik, verblijf en recreatie.’ Daarmee was Yosemite het eerste natuurreservaat ter wereld.

Ondertussen maakte de regering in Washington werk van de beloofde aanleg van de drieduizend kilometer lange Pacific Railroad, die voorgoed een einde zou maken aan het isolement van de Westkust. Dit grootste bouwproject in de Amerikaanse geschiedenis tot dan toe werd uitgevoerd door twee spoorwegmaatschappijen, de Central Pacific en de Union Pacific, die naar elkaar toe werkten vanuit respectievelijk Sacramento in Californië en Omaha in Nebraska. Daar zou de spoorlijn aangesloten worden op de sinds 1859 in bedrijf zijnde Atlantic Railroad naar Chicago en New York.

De grond aan weerszijden van de spoorweg werd aan de bouwmaatschappijen in eigendom gegeven, met als gevolg dat beide er alles aan deden om dagelijks zo veel mogelijk meters te maken. De problemen die de arbeiders onderweg tegenkwamen waren gigantisch, variërend van schier ondoordringbare rotspartijen en onneembare toppen in de Sierra Nevada tot aanvallen van Sioux, Cheyennes, Arapaho’s en andere wilde indianenstammen die nog heer en meester waren op de eindeloze vlakten in het Middenwesten. Maar met elke opgeblazen rotspartij, elke afgeslagen aanval en elke op zijn plek gelegde biels groeide de zwarte streep op de kaart van Amerika en kwamen oost en west een stukje dichter bij elkaar.

*

Vijf jaar hadden James en Virginie erop moeten wachten, maar op 23 juni 1863 hadden ze dan toch hun langverwachte vierde kind gekregen. Het jongetje werd Florent Willem genoemd, naar Virginies zwager in Nederland en naar James’ broer, die op dat moment nog altijd bij hen inwoonde. Enkele maanden later trouwde de dertigjarige Willem met Ellen Campbell, de jongste dochter van Alexander Campbell, de jurist die in 1851 vanuit New Brunswick naar Californië was gekomen en nu gold als een van de meest gerespecteerde rechters van Californië. Hij was een van de beste vrienden van James en woonde ook in het inmiddels tot een lommerrijke, zo’n tienduizend inwoners tellende voorstad uitgegroeide Oakland. Willem en Ellen gingen vlakbij wonen en vernoemden hun eerste dochter naar haar tante Virginie.

De derde ‘Amerikaanse’ De Fremery-broer, Herman, woonde nog altijd in het zuiden van de naburige staat Oregon, waar hij een bloeiend landbouwbedrijf had opgebouwd. Tijdens zijn eerste maanden daar, in de lente van 1856, had hij in een lange brief aan James in geuren en kleuren beschreven hoe hij bijna gesneuveld was tijdens de Indian War, waarin de oorspronkelijke bewoners van dit deel van de wereld hun land probeerden te verdedigen tegen blanke indringers zoals hij. Met hun pijl-en-bogen waren de indianen echter niet opgewassen tegen de moderne wapens van de kolonisten – in Hermans geval ‘a double barreled shotgun, loaded with balls’ – en militaire troepen uit Portland hadden snel een einde gemaakt aan de ongelijke strijd.

Hermans verslag over de Indian War is een van de weinige bewaard gebleven brieven uit de uitgebreide correspondentie waarmee de Amerikaanse en Nederlandse De Fremery’s elkaar in deze jaren op de hoogte hielden van hun wel en wee. Ondanks de enorme afstanden die hen scheidden en de lange tijdsspannen die voorbijgingen sinds ze elkaar voor het laatst in levenden lijve hadden gezien, bleven ze een hechte clan, die zeer bij elkaar betrokken was. Zoals Willem schreef aan zijn zuster op Ouwendijck, nadat hij en James in het voorjaar van 1864 het bericht hadden gekregen dat hun moeder na een lang ziekbed was overleden:

Ik vind het moeilijk om voorgoed afscheid te nemen van mijn geliefde moeder op deze aarde, ook al ben ik dan al langer dan tien jaar weg van huis.

Een grote troost was, zo vervolgde Willem, dat zijn schoonzuster Virginie meteen na ontvangst van de trieste boodschap naar hem toe was gekomen om hem bij te staan – net zoals hij er voor haar was geweest toen de postkoets drie jaar eerder de brief met het overlijdensbericht van haar vader Leon had gebracht.

De twee De Fremery-gezinnen in Oakland brachten de zondagen praktisch altijd gezamenlijk door. Eerst gingen ze naar de dienst in de St. John’s Episcopal Church, waar James zong in het koor, vervolgens brachten ze de rest van de dag door in het huis van James en Virginie. Ze deelden hun gelukkige momenten, zoals de geboorten van de in totaal negen gezonde kinderen die Willem en Ellen zouden krijgen, en de verdrietige, zoals het overlijden van Herman Rudolph, het op 25 januari 1866 geboren vijfde kind van James en Virginie. De baby stierf al op 4 februari, nog geen drie weken oud.

Ten tijde van het overlijden van haar laatste kind was Virginie bijna tweeënveertig jaar oud. Getuige de vele bezorgde opmerkingen over haar gezondheid in James’ dagboek was ze fysiek niet heel sterk. Terwijl haar moeder altijd gemakkelijk – zelfs té gemakkelijk – zwanger was geworden, was dat bij haar veel moeizamer gegaan. Het was nu wel duidelijk dat zij en James zich zouden moeten verzoenen met het feit dat hun gezin beperkt zou blijven tot de drie kinderen die in leven waren gebleven: de nu tienjarige Adèle, de achtjarige James Leon en de driejarige Florent.

*

James werd in deze naoorlogse jaren rijker dan hij zich in zijn stoutste dromen had kunnen voorstellen. Zijn fortuin ging gelijk op met zijn rol in de opbouw van de staat die hij als jonge man eigenhandig aan de chaos had helpen ontrukken – al deed hij dat laatste nu in plaats van met pistolen en een galgentouw, met inkt en ganzenveren. Zo had hij 1860 ‘Hypotheken in Californië, een praktisch essay’ gepubliceerd, een doorwrocht juridisch werk over hypotheekrecht dat tot op de dag van vandaag geldt als basis van de Californische wetgeving op dit terrein.

Samen met zijn vriend Alexander Campbell was James ook een van de drijvende krachten achter de bankwetten die in juni 1862 door de Californische senaat werden aangenomen – dit, zoals zijn Amerikaanse biograaf later meldde, ‘op initiatief van Mr. De Fremery en andere progressieve en goed geïnformeerde zakenlieden’. De wetgeving die de bankinstellingen aan de Westkust na jaren van wanorde eindelijk van een stabiele juridische basis voorzag was voor die tijd inderdaad uiterst liberaal – zo werd het minderjarigen en getrouwde vrouwen toegestaan om een eigen bankrekening te openen.

Nauwelijks waren de nieuwe wetten van kracht geworden of James richtte op 8 augustus 1862 zelf een bank op. Het startkapitaal van de San Francisco Savings Union, zoals hij deze eerste officiële spaarbank aan de Westkust noemde, bedroeg honderdduizend dollar en de maximum inleg was zeshonderd dollar. Getuige de boekhouding uit die eerste maanden wisten goudzoekers, vrouwen – op wie de bank zich in haar advertenties expliciet richtte – en zelfs het personeel van andere, nog niet officieel erkende bankinstellingen het kantoor aan 513 California Street massaal te vinden. Aan het eind van dat jaar beheerde James bijna vijfentachtigduizend dollar aan spaartegoeden. Drie jaar later, toen in 1865 de Burgeroorlog ten einde kwam, was dat al bijna vijf keer zoveel.

James investeerde zijn winsten in de spoorwegen en in allerlei industriële ondernemingen zoals de Giant Powder Company en de American Sugar Refining Company. In veel gevallen was hij lid van de raad van bestuur of de directie. Daarnaast bekleedde hij tal van onbezoldigde functies. Zo was hij president van de Kamer van Koophandel in San Francisco, gemeenteraadslid van Oakland en consul voor Nederland; dat laatste met zijn broer Willem als viceconsul. Gezamenlijk richtten de twee broers ook de Dutch Mutual Aid Society op, een organisatie die bedoeld was om Nederlandse kolonisten te helpen hun weg in Californië te vinden.

Maar ondanks al zijn zakelijke en maatschappelijke succes bleef James de nuchtere, degelijke Hollander, wars van praatjes en uiterlijk vertoon, met een bijna Brits, onderkoeld gevoel voor humor. In de woorden van zijn latere biograaf:

Hij was een rustige man, niet belust op roem, maar juist afkerig van elke vorm van bekendheid. In sociaal opzicht was hij uitstekend gezelschap, gastvrij en vrijgevig. Echte armoede vroeg nooit tevergeefs om zijn hulp, en zijn liefdadigheidsinstellingen stonden de ondankbare ontvangers van hulp net zo goed bij als de dankbaren. Hij was een belezen man en een overtuigend schrijver; hij stuurde ingezonden brieven naar kranten om initiatieven op het gebied van vooruitgang en goed bestuur te promoten; hij schreef artikelen over allerlei onderwerpen, en publiceerde verscheidene boeken.

Het bankgebouw van de San Francisco Savings Union aan California Street. SAN FRANCISCO PUBLIC LIBRARY

In 1867 beheerde de San Francisco Savings Union meer dan drie miljoen dollar aan spaargelden. Datzelfde jaar betrok de bank een nieuw hoofdkantoor, in de vorm van een imposant, zeven verdiepingen tellend bankgebouw in victoriaanse stijl aan 532 California Street. Datzelfde jaar stopte James met de dagboeken die hij bijna achttien jaar lang had bijgehouden. Ze konden worden opgeborgen bij de pistolen die tijdens de dagen van de Gold Rush ooit zo noodzakelijk waren geweest. Het pionierstijdperk was nu echt afgelopen – zowel voor James zelf als voor het land dat hij als het zijne had geadopteerd. En daarmee was het tijd geworden voor de verwezenlijking van de grote droom van hem en Virginie: een landgoed dat hun heimwee naar de landhuizen waar ze zelf waren opgegroeid, Geerbron en Ouwendijck, definitief zou doen vergeten.

*

Al jaren eerder, om precies te zijn in 1862, hadden James en Virginie twee aangrenzende stukken grond gekocht in The Point, een parkachtig, met reusachtige eikenbomen begroeid deel van West Oakland dat tot op dat moment nog eigendom was van de erfgenamen van de Rancho Antonio, de farm die ooit bijna al het land aan deze kant van de baai had bestreken. Hun terrein besloeg zes zogeheten city blocks oftewel bijna tien hectare. Op kaarten is te zien dat ze ieder apart als eigenaar van de grond waren geregistreerd – een unicum in een tijd dat onroerend goed praktisch altijd uitsluitend op de naam van de heer des huizes werd gezet. Getuige krantenberichten werd ‘Virginie T. de Fremery’ ook bij andere onroerendgoedtransacties afzonderlijk vermeld, wat betekende dat zij en James zakelijk gezien als gelijkwaardige partners optraden.

De naam The Grove, zoals ze hun landgoed noemden, was een verwijzing naar de oorspronkelijk Spaanse naam van dit gebied – ‘Encinal’ oftewel Oak Grove, eikenbos. Het woonhuis werd gebouwd op het deel dat op Virginies naam stond en lag aan de doorgaande weg die liep tussen de haven van Oakland en Berkeley, een hoger gelegen plaatsje in de heuvels van Alameda. Het treinstation aan de baai dat de laatste stop van de Pacific Railway vóór San Francisco zou worden, lag op ongeveer vijftien minuten lopen.

Het in victoriaanse stijl ontworpen huis werd grotendeels opgetrokken uit hout, dit in verband met aardbevingsgevaar. Want nog op 21 oktober 1868 had de Californische aardkorst laten voelen niet alleen maar cadeautjes voor haar bewoners in petto te hebben. Het epicentrum van wat toen als de Great San Francisco Earthquake de geschiedenis in ging – dit in zalige onwetendheid van wat de Californiërs op dit front later nog te wachten zou staan – lag net onder Alameda.

De voorkant van The Grove. OAKLAND LIBRARY

The Grove telde drie verdiepingen en vierentwintig kamers. De grootste daarvan, de Music Room, bood ruimte aan zestig gasten. Hier hing James’ en Virginies vooral uit Hollandse meesters en familieportretten bestaande kunstverzameling, die in de loop der tijd uit zou groeien tot een van de waardevolste van de Verenigde Staten. En terwijl de schilderijen en de Delfts blauwe tegelplateaus rond de open haarden verwezen naar de Europese achtergrond van de eigenaren, herinnerde de grote veranda aan de voorkant aan de elegante plantagehuizen zoals Virginie die in haar vroegste jeugd in South Carolina had gekend.

Naast het woonhuis verrees een stallenblok voor paarden en rijtuigen, met daarnaast een windmolen – een andere verwijzing naar Nederland. Daarachter lagen de moestuinen en boomgaarden. Tussen de vele majestueuze live oaks op het terrein lieten James en Virginie een kronkelende toegangsweg en een aantal voetpaden aanleggen. Ook werden er allerlei door James verzamelde inheemse en uitheemse bomen en struiken geplant, zoals acacia’s, palmen en magnolia’s. Aan de achtergrens van het park liet hij een windsingel van hoog opschietende populieren aanleggen, reden waarom de aangrenzende straat later de naam ‘Poplar Street’ zou krijgen.

Toen het imposante landgoed zo goed als voltooid was, stelde het gemeentebestuur voor om de straatweg ervoor bij wijze van eerbetoon aan de eigenaren om te dopen tot De Fremery Avenue. Maar dit weigerde James. Zo’n ingewikkelde Franse naam zou maar onhandig zijn voor de inwoners van Oakland, vond hij. In plaats daarvan stelde hij voor de straat te noemen naar zijn koosnaampje voor zijn dochter, die dat jaar zestien werd. Daarmee kreeg The Grove het adres 34 Adeline Street.

*

Het moet ongeveer een jaar na de verhuizing naar The Grove geweest zijn dat Virginie samen met nog tien andere vrouwen bijeenkwam in het huis van haar naaste buurvrouw aan Adeline Street. Daags ervoor had president Ulysses Grant zijn landgenoten opgeroepen hulpgoederen te sturen naar de noordelijke industriestad Chicago, waar gigantische stadsbranden maar liefst 90.000 inwoners op de drempel van de winter dakloos hadden gemaakt. Waarschijnlijk op initiatief van Virginie – die net zo’n begenadigd coupeuse was als haar moeder – stonden binnen de kortste tijd acht naaimachines te snorren aan Adeline Street. Een week of wat later gingen dertien grote, zorgvuldig met warme kleding en beddengoed volgepakte houten kisten op transport naar de daklozen van Chicago.

Gedurende de winter die volgde naaiden de dames van Oakland onverdroten door, nu voor wezen, ouderen en andere behoeftigen in hun eigen gemeenschap. Met juridische hulp van James en Alexander Campbell richtten ze in het voorjaar van 1871 de Ladies Relief Society of Oakland op. De organisatie werd uitsluitend gerund door vrouwen, zeer ongebruikelijk in deze tijd, en het lidmaatschap was toegankelijk voor iedereen, ongeacht religie, afkomst of leeftijd. Virginie zat in het bestuur en fungeerde jarenlang als voorzitster.

Binnen een jaar of wat had het genootschap de beschikking over een eigen hoofdkwartier, een bejaardenhuis en een weeshuis. Virginies hart lag vooral bij de jongste kinderen, waar ze zich haar leven lang zo onvermoeibaar voor zou inzetten dat het weeshuis later naar haar vernoemd zou worden. Het benodigde kapitaal zamelden zij en haar medebestuursters in door middel van diners en feesten, zodat Oakland behalve een uitgebreid sociaal vangnet, ook meteen een levendige party scene rijker werd:

De dames die de Ladies Relief Society vormden konden uitstekend feesten organiseren. Het is immers makkelijk een partijtje te geven, het manvolk uit te nodigen en hun vervolgens het geld uit hun zakken te kloppen. Een uitstekende manier om zowel publiciteit als donaties voor liefdadigheidsinspanningen te genereren!

Misschien had Virginie de Fremery geen eigen onroerendgoedimperium gesticht, zoals de eveneens gemengdbloedige en in slavernij geboren Mary Eline Pleasant, die tijdens de Burgeroorlog vanuit San Francisco de smokkelroute van gevluchte slaven naar het vrije Westen meefinancierde. Maar met de Relief Society had ze toch haar roeping en daarmee tevens haar plek en status in de society van San Francisco gevonden. Dat haar huidskleur en haar, vooral naarmate ze ouder werd steeds geprononceerdere Afrikaanse trekken kregen, hierbij nooit een beletsel lijken te hebben gevormd, dankte Virginie behalve aan haar persoonlijkheid en het fortuin van haar man ook aan het unieke pionierskarakter van Californië.

Natuurlijk bestond er ook aan de Westkust discriminatie – Californiërs waren niet opeens een beter of nobeler mensensoort, net zomin als de inwoners van Monster dat waren geweest toen Juliette en haar kinderen daar kwamen wonen. Maar in dit deel van de wereld had de loop van de geschiedenis de rol van underdog toebedeeld aan anderen, namelijk de indianen en de Chinezen. Beide bevolkingsgroepen werden gediscrimineerd, schaamteloos uitgebuit, mishandeld en zelfs ongestraft vermoord: ‘Blanke mannen ontlopen gewoonlijk de galg voor het doden van Chinezen’, zoals dat heette. En terwijl zwarte inwoners van Californië al in 1863 burgerrechten kregen, kregen de oorspronkelijke inwoners van het land en de Aziaten die pas ver in de twintigste eeuw.

*

En zo was de enige van alle Herckenrath-kinderen die teruggekeerd waren naar hun geboorteland uiteindelijk degene die het meest de dromen van haar ouders waarmaakte en grotendeels wist te ontsnappen aan het racisme dat zo’n enorme impact had gehad op de geschiedenis van haar familie. Tekenend is dat Virginie op portretten duidelijk te herkennen is als zwarte vrouw, terwijl de foto’s van haar in Nederland gebleven broers en zussen steevast werden bewerkt en ‘opgewit’ om vooral maar niet geassocieerd te worden met de ‘negergroepen’ die in deze jaren met plantageliederen en dansjes door Europa trokken ter amusement van de burgerij. Weliswaar gaven James en Virginie tijdens de volkstelling van 1880 – waarschijnlijk gemakshalve – op dat ze afkomstig was uit Nederland, maar in de openbaar toegankelijke Pioneer Records stond zowel haar geboortejaar als haar veelzeggende geboorteplaats correct vermeld.

Ooit aan de Oostkust van het Amerikaanse continent gedoopt als slaaf, en als kind uit angst voor de slavenmarkt door haar vader naar Europa gesmokkeld, was de gemengdbloedige Virginie Herckenrath aan de Westkust iets geworden wat ten tijde van haar geboorte nog volstrekt onmogelijk leek: een deftige, als vanzelfsprekend geaccepteerde en alom gerespecteerde society lady. En dat niet alleen in dezelfde eeuw en in hetzelfde mensenleven, maar ook nog eens in hetzelfde land. Daarmee was ze het levende bewijs dat ook waar het de emancipatie van de Afrikaans-Amerikaanse medeburger betrof, San Francisco zijn bijnaam meer dan waarmaakte: het was inderdaad een stad van wonderen.

Hoofdstuk 14

De gouden spijker

Op 10 mei 1869 was het dan eindelijk zo ver: na vier jaar ontmoetten de bouwploegen van de Union Pacific Railroad en de Central Pacific Railroad elkaar midden in de onafzienbare vlakten van het Middenwesten. De laatste rails werden aan elkaar vastgemaakt bij Promontory, een tentenkamp voor spoorwegarbeiders ten noordoosten van de Great Salt Lake in Utah. De gebruikte spijker was, hoe kon het ook anders met San Francisco aan de horizon, van puur goud.

‘The last rail is laid!’, juichten de kranten:

Laten we, nu we op het punt staan om verenigd te worden met onze broeders in het oosten door de ijzeren sporen van de Pacific Railroad, hen uitnodigen om met eigen ogen te aanschouwen wat we hier aan de Westkust van Noord-Amerika allemaal aan het doen zijn (…) Laat het een industriële viering zijn van de voltooide spoorlijn.

Die gouden spijker veranderde alles. Hij luidde het begin in van de periode van ongeëvenaarde economische groei in vooral het noorden, westen en midden van het Amerikaanse continent die als de Gilded Age de geschiedenis in zou gaan. Mannen als Leon Herckenrath en James de Fremery bleken nog maar de voorboden te zijn geweest van de enorme immigrantenstroom die nu vanuit het verarmde Europa het geluk zocht in het beloofde land aan de andere kant van de oceaan. Nooit groeide de Amerikaanse economie sneller dan in deze jaren, nooit werden er zo makkelijk zulke grote fortuinen gemaakt, nooit konden de Verenigde Staten hun reputatie als land van ongekende mogelijkheden zozeer waarmaken als nu.

De gouden spijker markeerde ook het definitieve einde van het klassieke Wilde Westen met zijn pioniers, goudzoekers en postkoetsen. Amerika kreeg er met de prairies van het Middenwesten een enorm achterland bij en kon zich dankzij de uitvinding van gekoelde treinwagons en stoomschepen ontwikkelen tot agrarische wereldmacht. De stoere cowboy, die als summum van mannelijkheid en onafhankelijkheid met zijn kuddes over de vlakten trok, werd het nieuwe symbool van de ‘American spirit’.

Tegelijkertijd was de gouden spijker ook de laatste nagel aan de doodskist van de oorspronkelijke bewoners van dit weidse land. Al in 1851 had James’ vriend Alexander Campbell vol mededogen geschreven over de deplorabele toestand van de indianen aan de Westkust: ‘a very miserable set of beings… they are rapidly disappearing’. Met de ontdekking en toe-eigening van hun heiligdom Yosemite verdween ook hun laatste toevluchtsoord. Anno 1870 waren er van de driehonderdduizend indianen die tijdens de Spaanse tijd nog in Californië hadden geleefd nog maar amper dertigduizend over.

De komst van de Pacific Railroad veroordeelde de indianenstammen in het Middenwesten tot hetzelfde lot. Begin jaren zeventig ondernamen Modoc-indianen nog een van de laatste wanhopige pogingen om hun land gewapenderhand te verdedigen tegen de vraatzucht van de nieuwkomers. Ze maakten geen schijn van kans. Later, na de definitieve nederlaag bij Wounded Knee, werden de schamele restanten van het ooit zo trotse nomadenvolk ondergebracht in reservaten. Het zou nog tot 1924 duren voordat indianen burgerrechten kregen en nog veel langer duurde het voor de wereld oog kreeg voor de ongekende humanitaire misdaad die, sluipend en nauwelijks opgemerkt, in dit deel van de Verenigde Staten had plaatsgevonden.

*

Voor San Francisco betekende de gouden spijker de zoveelste transformatie in zijn jonge bestaan. De dromerige stad die Mark Twain in 1864 zo beeldend had beschreven, verdween onder een vloedgolf van nieuwe rijkdom die de snelle verbinding met de Oostkust met zich meebracht. Na de komst van de Clay Street Hill Railroad, oftewel de kabeltram, in 1873, raakten ook de hoger gelegen gedeelten van de stad in een mum van tijd bedekt met weelderige stadspaleizen voor spoorwegkoningen, zilverbaronnen en andere Gilded Age-miljardairs. Nob Hill, waar James en Virginie ooit hun eenvoudige houten huis hadden bewoond, werd de exclusiefste buurt van allemaal.

Zelfs de wereldwijde recessie die volgde op de eerste beurscrash van de Gilded Age, de ‘Financial Panic of 1873’, raakte de Westkust niet of nauwelijks – dit vooral dankzij het feit dat de economieën van beide kusten nog niet zo met elkaar verknoopt waren als in latere jaren. De in 1874 geopende vaste scheepsverbinding met Azië bracht juist nieuwe welvaart en datzelfde jaar kreeg ‘het Parijs van het Westen’, zoals San Francisco zich nu afficheerde, het grootste, modernste en meest luxueuze hotel ter wereld.

De bouw van het Palace Hotel kostte 6 à 7 miljoen dollar en de statistics zijn zelfs vandaag de dag nog imponerend. Het telde 850 kamers en had muren van wit marmer uit Vermont en zwart marmer uit Tennessee. Er was een binnenplaats van 44 bij 26 meter waar koetsen konden rijden, en dat zeven verdiepingen hoger met glas was overdekt. De wateraanvoer van het hotel kwam uit vier kunstmatige putten, en men vertelde dat het reservoir groot genoeg was om een boot in te water te laten.

Behalve op liften en het modernste sanitair, beroemde het Palace Hotel zich erop uitsluitend zwart personeel in dienst te hebben, net zoals de luxueuze Pullman-treinen die de trans-Atlantische spoorverbinding onderhielden. Afro-Amerikanen golden in deze jaren op de arbeidsmarkt aan de Westkust nu eenmaal als het neusje van de zalm. Zeker nadat de voormalige slavenstaten in het zuiden de burgerrechten van hun zwarte bewoners in 1877 grotendeels blokkeerden, trokken deze in groten getale naar Californië – dit overigens tot frustratie van vooral de bij werkgevers aanzienlijk minder populaire Ierse immigranten.

Voor pioniers als de De Fremery-broers, die dankzij hun vroege komst naar Californië de beste uitgangsposities hadden verworven, was dit vooral een tijd om te oogsten. James’ oudste broer Herman verkocht op zijn achtenveertigste zijn boerenbedrijf in Oregon, trouwde een negentienjarig meisje en ging rentenieren in Alameda, vlak bij Oakland. Hij bouwde een goede reputatie op als kunstschilder en portretteerde onder andere de toenmalige Californische gouverneur. De jongste broer, Willem, investeerde zijn kapitaal onder andere in spoorwegen en in de California Fruit Canner’s Association, het latere Del Monte. Samen met zijn schoonvader Alexander Campbell kocht hij een kleine tien hectare vlak bij The Grove om er hun eigen landhuizen op te bouwen. Het huis van Willem heette The Hill en beroemde zich behalve op uitgestrekte boomgaarden en moestuinen, op schitterende tuinen vol rozen die door de eigenaar eigenhandig werden gekweekt en verzorgd.

Ondertussen lijken de twee jongere De Fremery-broers nauwelijks gebruikgemaakt te hebben van datgene waar die gouden spijker van Promontory puur praktisch gezien voor was bedoeld, namelijk de drastische verkorting van de reistijd tussen de Oost- en Westkust en daarmee ook van de reis naar Europa. Voor zover bekend is geen van beiden ooit nog teruggegaan naar hun vaderland. Allebei hadden ze Amerikaanse gezinnen – Willem had zeven dochters en twee zonen; Herman kreeg met zijn jonge bruid nog drie kinderen –, allebei leken ze daarmee voorgoed wortel te hebben geschoten in hun nieuwe land.

*

Voor James en Virginie lag dat anders, al was het maar omdat zij beiden een Hollandse achtergrond hadden. Bovendien was James’ familie sinds het overlijden van zijn jongste broer en zijn een na laatste zus weliswaar danig ingekrompen, maar Virginie had in Nederland nog altijd een heel stel broers en zussen met wie ze zich ondanks alle tijd die verstreken was nog altijd hecht verbonden voelde. Ze voelden zich nog altijd Nederlands, plaatsten hun familieberichten in Nederlandse kranten en hoopten op een Europese studie voor hun zonen en een Nederlandse partner voor hun kinderen. De laatsten werden behalve in het Engels en het Frans dan ook heel bewust met de Nederlandse taal en tradities opgevoed.

Op 17 september 1874 scheepten James en Virginie zich samen met hun kinderen in New York in op een schip van de net opgerichte Nederlandsch-Amerikaanse Stoomvaart Maatschappij. De aanleiding voor de reis was een droevige, namelijk het overlijden van James’ vader, Jacobus de Fremery, die ondanks zijn zwakke gestel toch nog vierenzeventig jaar oud was geworden. Maar toen ze op 1 oktober na ruim twintig jaar weer voet op Nederlandse bodem zetten, moet het toch ook een heugelijk weerzien geweest zijn – met hun families, met het Westland, en misschien wel tot hun verrassing, ook met Nederland zelf.

Een kaart van Oakland waarop te zien is hoe invloedrijk de De Fremery/Campbell-clan daar was. OAKLAND MUSEUM OF CALIFORNIA

Het kleine koninkrijk aan de Noordzee was in de tussenliggende jaren voor het eerst sinds lange tijd weer stabiel en welvarend geworden. De Grondwet, die vooral onder invloed van de grote staatsman Rudolf Thorbecke in 1848 was opgesteld, had geleid tot meer democratie, meer veiligheid, een opbloei van de handel en een betere volksgezondheid. Moderne waterleidingsystemen hadden een einde gemaakt aan de cholera-epidemieën die eerder zo verwoestend hadden huisgehouden en economisch ging het vooral beter dankzij de komst van de spoorwegen en de opbrengsten van de koloniën in Nederlands-Indië. Daar was weliswaar geen slavernij, maar wel een voor Nederland zeer profijtelijk ‘cultuurstelsel’.

Ondertussen had het kleine landje, zeker in vergelijking met de allesverslindende hectiek van het moderne Amerika, nog altijd de rustige landelijke charme van vroeger. Kennelijk beviel het bezoek zo goed dat het gezin anderhalf jaar later weer naar Nederland ging om de zomer op Ouwendijck door te brengen. Dochter Adèle was inmiddels negentien, James Leon zeventien en Florent dertien. In een week reisden ze met de luxueuze Silver Palace-slaaprijtuigen via Chicago naar New York, waar ze zich als eersteklaspassagiers inscheepten op de Vaderland van de Red Star Line, een Belgische maatschappij die sinds 1873 een geregelde verbinding tussen Antwerpen en de Oostkust onderhield. Het stoomschip was oorspronkelijk gebouwd voor het vervoer van vaten petroleum en nog niet heel luxe, maar wel aanzienlijk comfortabeler en vooral veel sneller en veiliger dan de zeilschepen waarmee James en zijn schoonvader ooit de Atlantische Oceaan hadden getrotseerd.

Terwijl Virginie zich deze zomer vooral wijdde aan het aanhalen van de band met haar familie en een nadere kennismaking met de vele neven en nichten die sinds haar vertrek in 1853 geboren waren, pakte James de grote liefhebberij uit zijn jeugdjaren weer op: de geschiedenis van het Westland. In samenwerking met de prestigieuze Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde gaf hij de oudste vier brieven van het dorp ’s-Gravenzande zorgvuldig door hem ontcijferd en geannoteerd in eigen beheer uit.

Begin augustus trok het gezin naar Parijs, waar ze musea en theaters bezochten en Virginie en Adèle zich lieten portretteren door de bekende fotograaf Leon Joliot in zijn atelier in de rue Saint Honoré. Op 31 augustus scheepte het gezin zich in Antwerpen weer in de eersteklassehutten van de Vaderland in. Op de passagierslijst staat de vijftigjarige James vermeld als ‘gentleman’ – kennelijk beschouwde hij zijn dagen als actieve handelaar als beëindigd.

Na een voorspoedige zeereis van vijftien dagen meerde het vlaggenschip van de Red Star Line aan in Philadelphia, waar de nu net één eeuw oude Amerikaanse onafhankelijkheid gevierd werd met de groots opgezette Centennial Exposition. Getuige plaatselijke kranten verbleven de De Fremery’s ruim drie weken in het La Pierre House, een zeer exclusief hotel niet ver van het tentoonstellingsterrein in Fairmount Park. Op 17 oktober meldde een krant in Carlin, Nevada, dat het gezin aan boord was van de transcontinentale trein op weg naar San Francisco, wat betekende dat ze enkele dagen later weer thuis in Oakland zouden zijn.

*

Enkele maanden na de ‘Grand Tour’ van de De Fremery’s, kreeg die nog een even onverwacht als welkom staartje in de vorm van een robuuste Hollandse jongeman die – na waarschijnlijk die zomer al kennisgemaakt te hebben – zijn opwachting maakte in The Grove. De vierentwintigjarige Pieter Justus van Löben Sels was afkomstig uit een burgemeestersgeslacht in de Achterhoek en was een jaar eerder in Utrecht summa cum laude in de rechten afgestudeerd. Later zou hij zich ook als waterbouwkundig ingenieur ontpoppen. Na eerst voor James een terrein in de Sacramento-San Joaquin River Delta geïrrigeerd te hebben, zou hij in die streek later zelf stukken grond gaan ontwikkelen en zelfs een eigen dorpje en een farm stichten. Hij was energiek en ondernemend, en daarmee een man naar James’ hart – en ook dat van Adèle, zo bleek.

Florent en James Leon op het terras van Ouwendijck (links).
PRIVE-BEZIT

Ouwendijck (rechts). HISTORISCH ARCHIEF WESTLAND

Op 6 juni 1877 schreef de veertienjarige Florent – na eerst gemeld te hebben dat zijn konijnen jonkies hadden gekregen – in zo goed als foutloos Nederlands in zijn dagboek dat zijn grote zus zich had verloofd:

Vandaag is Adèle verloofd met Mr. Sels. Wij vinden het allen heel plezierig dat zij verloofd is met iemand die wij allen zo goed kennen en veel van hem houden [sic]. Ik plaag ze natuurlijk verschrikkelijk, en vraag ze of ze nog altijd even goed slapen en verbaas mij erg dat zij nog honger hebben als het etenstijd is en vind dat erg onromantisch. Papa en Mama zijn ook op de zesde juni verloofd, maar dat is zesentwintig jaar geleden. Mr. P.J. van Löben Sels is een Hollander van vijfentwintig jaar. Hij houdt veel van het familieleven en zal hoop ik een goed man voor haar wezen.

Zoals Adèle en Pieter zich verloofden op de verlovingsdag van haar ouders, zo wilden ze ook trouwen op hun trouwdag. Het huwelijk zou dus plaatsvinden op 2 november 1878, de dag waarop James en Virginie hun vijfentwintigjarig huwelijksjubileum zouden vieren. Maar in de aanloop naar wat de feestelijkste dagen in de geschiedenis van The Grove hadden moeten worden, kwamen, vanuit het niets, de treurigste.

In de ochtend van 18 juli viel een emmer met vloerwas per ongeluk op het fornuis en zette de keuken in brand. Vier mensen raakten gewond, een Iers dienstmeisje verbrandde levend. Twee dagen later, op 20 juli, overleed de vijftienjarige Florent aan de gevolgen van buiktyfus, een zeer besmettelijke ziekte. Vier dagen later werd hij ter aarde besteld in het familiegraf op Mountain View Cemetry, een in 1863 ingerichte begraafplaats in de heuvels aan de rand van Oakland. Een jaar later zouden James en Virginie hun twee eerder overleden zonen naast hem laten herbegraven.

*

James Leon de Fremery was bijna twintig jaar oud toen zijn jongere broer zo onverwacht stierf. Vanaf dat moment moet hij beseft hebben dat alle verwachtingen, alle hoop voor de toekomst van zijn ouders, nu op zijn niet al te brede schouders rustten. Zijn zuster hoefde alleen maar te trouwen en voor kleinkinderen te zorgen, maar van hem, als man, werd verwacht dat hij als enig overgebleven zoon de naam van zijn formidabele vader eer zou aandoen. Hij moest op zijn minst diens imperium voortzetten en het liefst ook nog op eigen kracht iets bijzonders van zijn leven maken.

James Leon was niet de enige in deze positie – de Gilded Age bracht een hele generatie miljonairszonen voort die, opgegroeid in onbegrensde weelde, hun leven lang worstelden in de slagschaduw van hun nauwelijks te evenaren vaders. Maar er zullen er weinigen geweest zijn die daar zo alleen in waren en die zoveel extra schaduwen met zich meedroegen als hij. Drie dode broers: Leon James, Herman, en nu Florent – stuk voor stuk te jong overleden om te laten zien wat ze waard waren, maar wellicht allemaal wel slimmer, krachtiger en beter dan hijzelf.

De dood van Florent had bovendien tot gevolg dat James Leon het binnen afzienbare tijd zou moeten gaan doen zonder de tot dan toe altijd zo vanzelfsprekende aanwezigheid van zijn ouders. Want James en Virginie hadden besloten voorgoed terug te gaan naar Holland. The Grove was voor hen té zeer gevuld met pijnlijke herinneringen. Bovendien groeide daar na het huwelijk van hun dochter in hoog tempo een nieuw, jong gezin waar ze de ruimte aan wilde geven. Een bijkomende omstandigheid was het feit dat Virginies in Leiden wonende lievelingszus Adèle in 1879 veel te jong weduwe was geworden en er met haar zeventienjarige dochter nu alleen voor stond. Zij kon de steun van haar oudste zus en zwager dus goed gebruiken.

(links) Adele en Pieter tijdens hun huwelijksreis. (rechts) Adèle en Virginie, circa 1870. PRIVE-BEZIT

Afgezien van deze persoonlijke overwegingen lijken James en Virginie zich ook steeds minder thuis gevoeld te hebben in de cynische, money-driven atmosfeer die hun geadopteerde vaderland in deze jaren kenmerkte. Van een land met kansen voor iedereen was Amerika verworden tot een hedonistische speeltuin voor de monopolisten van de Gilded Age, die zich niets gelegen lieten liggen aan het sociale verantwoordelijkheidsgevoel dat zowel Virginie als James van huis uit had meegekregen. De kloof tussen de elite en het arbeidersproletariaat was enorm, de corruptie wijdverspreid en incidenten als de ‘Mussel Slough Tragedy’ op 11 mei 1882 – toen een conflict tussen spoorweggigant Southern Pacific Railroad en de boeren in de San Joaquin Valley zeven demonstranten het leven kostte – maakten duidelijk hoe wurgend de greep was die de grote spoorwegmaatschappijen, en vooral de Southern Pacific Railroad, op Californië hadden gekregen.

*

In 1882 slaagde James Leon ‘with honors’ voor zijn studie scheikunde aan de University of California in Berkeley. In verband met de remigratieplannen van zijn ouders werd besloten dat hij zijn studie voort zou zetten in het Duitse Heidelberg. Het jaar daarop droeg James de directie van de Savings Union San Francisco over aan zijn broer Willem en zijn vriend Alexander Campbell. Ook zei hij het trusteeschap van de Californische Kamer van Koophandel op. En aan het eind van het jaar 1883, precies dertig jaar nadat ze als pasgetrouwd stel naar het nu al legendarische Wilde Westen waren getrokken, gingen hij en Virginie weer terug naar huis.

Hoofdstuk 15

Liefste

Hoeveel er ook veranderd was sinds Virginie en James voor het eerst samen naar Amerika waren gegaan – in de wereld, in Californië, in hun eigen leven – toch was één ding altijd hetzelfde gebleven. En dat was de liefde die James koesterde voor het donkere meisje dat hij als zevenjarige voor het eerst had gezien en dat sindsdien nooit meer uit zijn leven weg te denken was geweest. Noch de brieven die het paar tijdens hun gedwongen scheiding tussen 1847 en 1853 uitwisselde, noch Virginies dagboeken zijn bewaard gebleven, maar James’ voortdurende bezorgdheid voor het welzijn van zijn vrouw in zijn verder zakelijke diaries getuigen keer op keer van zijn gevoelens voor ‘Liefste’, zoals hij haar, ook in Engelse teksten, placht aan te duiden. Want de liefste was ze – en daarmee altijd veel belangrijker voor hem dan de verleidingen waar hij als succesvol man aan moet hebben blootgestaan of de rijkdommen die hij had vergaard.

Virginie op latere leeftijd. PRIVE-BEZIT

Welsprekender nog zijn de persoonlijke boodschappen die James schreef in de boeken en presentjes die hij elk jaar speciaal voor hun huwelijksdag liet maken. ‘To my dearly beloved wife, this sixth anniversary of our marriage – ever happy!’ schreef hij, toen nog een jonge man, op 2 november 1859 op het schutblad van Views of San Francisco, een door hem samengesteld album waarin zesenveertig foto’s van later wereldberoemde fotografen als George Robinson Fardon en Carleton Watkins waren opgenomen. ‘Dedicated to my wife, to whose sincere affection my life’s happiness is due,’ noteerde hij in januari 1884 op de eerste bladzijde van een dichtbundel met goudbeslag die hij haar gaf. Hij liep inmiddels tegen de zestig, maar was ergens nog altijd hetzelfde verliefde jochie dat eerbiedig zijn schatten aanbood aan het meisje van zijn dromen.

De dichtbundel was getiteld A Parting Gift to a Christian Friend en bestond uit een al in 1834 in Liverpool verschenen bloemlezing, aangevuld met een aantal van James’ lievelingsgedichten. Meer dan welke door hem geschreven tekst dan ook laten ze iets zien van de diepste zielenroerselen van deze op het oog altijd zo evenwichtige en goedmoedige man. Stuk voor stuk gaan ze over afscheid, rouw en het voortdurende heimwee dat hem gedurende al zijn jaren als landverhuizer kennelijk had geplaagd:

Vaarwel mijn geboortestreek

Vaarwel mijn hartevriend

Vaarwel – hoewel ik je op aarde nooit meer spreek

Laat de geliefde achterblijvers in de steek

De herinnering aan jou zal nooit verdwijnen

*

Op 17 februari 1884 vierde James zijn 57ste verjaardag op landgoed Ouwendijck. Eindelijk was hij weer terug in het zo gemiste ‘land of my birth’; eindelijk had hij alle tijd van de wereld om zich te wijden aan wat hij zich nu als zijn nieuwe levensdoel had gesteld: het reconstrueren van de geschiedenis van het Westland aan de hand van oude oorkonden en manuscripten.

In de aanloop naar zijn remigratie naar Nederland had hij via diplomatieke contacten de hand weten te leggen op het origineel van het zogenoemde ‘Cartularium der Abdij Mariënweerd’ – een register waarin de abten van dit Gelderse klooster, dat tijdens de middeleeuwen eigenaar was geweest van een groot deel van het Westland, eeuwenlang al hun eigendomsrechten, privileges en schenkingen hadden vastgelegd. Het lijvige handschrift was helemaal geschreven in priegelig, voor een amateur bijna niet te ontcijferen Latijn. Zijn plan was om dit manuscript te vertalen en uit te geven, zodat de informatie erin breed toegankelijk zou worden.

Via zijn schoonzuster Adèle in Leiden benaderde James haar jonge buurman Petrus Blok, die op dat moment geschiedenisleraar was aan het Leids Gymnasium. Deze had aanvankelijk een hard hoofd in de ambitieuze plannen van de man die zich zo onverwacht bij hem aandiende. Zoals hij later schreef:

Ik herinner mij levendig hoe de Hollandsche Amerikaan met zijn lange grijzende baard en het eerbiedwaardige gelaat, passend bij zijn forse, licht gebogen gestalte, trouwhartig mijn eenvoudig studeerkamertje in Leiden binnentrad.

Blok vroeg advies aan Robert Fruin, zijn voorganger op het Leids Gymnasium en sinds 1860 de eerste hoogleraar vaderlandse geschiedenis aan de Leidse universiteit. Deze betoonde zich in eerste instantie al even sceptisch. Hij vond James sympathiek, spontaan en open, maar ook naïef en bij lange na niet wetenschappelijk onderlegd genoeg om zo’n zwaar project tot een goed einde te kunnen brengen. En dat te meer omdat de laatste, zoals Blok noteerde, weliswaar nog redelijk Nederlands sprak, maar zijn school-Latijn helemaal was vergeten.

De twee Nederlandse historici hadden echter niet gerekend op de ‘can do-mentaliteit’ die James in Amerika zo eigen was geworden, en ze waren later ruiterlijk genoeg om dat te erkennen. ‘Dat bedroog zich,’ zoals Blok schreef. Met dezelfde energie en ijzeren discipline waarmee hij zijn Californische imperium had opgebouwd, stortte James zich op het ontcijferen van het middeleeuwse Latijn en het opsporen van allerhande voor zijn onderzoek van belang zijnde manuscripten in de Nederlandse archieven. In de woorden van Blok:

Reeds toen was hij aangevangen met die talrijke reizen naar archieven, die hij in later jaren nog zo dikwijls zou herhalen, vol ijver in het naspeuren, altijd gewapend met de zwaarwichtige reistas, waarin hij zijn kostbare papieren placht te torsen.

Zoals James zich in Amerika nooit had laten ontmoedigen door tegenslagen, zo deed hij dat nu ook niet. Ook niet toen zijn broer Herman in het najaar van 1884, net toen het eerste deel van zijn cartularium bij de drukker lag, onverwacht aan een longbloeding overleed en hij halsoverkop naar Amerika terug moest om diens jonge weduwe te helpen. ‘Wegens onverwacht vertrek, uit hoofde van familieaangelegenheden naar Californië, wordt deze uitgave tijdelijk gestaakt’, zoals voor in de publicatie kwam te staan.

En ook niet toen James een jaar of wat later tot de conclusie kwam dat zijn project te veel mankementen vertoonde om aan wetenschappelijke maatstaven te voldoen. Zoals San Francisco na iedere vernietigende stadsbrand weer als een feniks en een betere versie van zichzelf uit zijn as herrezen was, zo deed amateurwetenschapper James dat ook: hij vernietigde eigenhandig zijn eerdere werk en begon gewoon weer van voren af aan.

*

Terwijl James zich ‘volgens de illusieën van zijn jeugd’, zoals zijn biograaf het later bloemrijk verwoordde, wijdde aan zijn cartularium, besteedde Virginie haar tijd aan het moderniseren en inrichten van het ouderwetse Ouwendijck en het bezoeken van familie en vrienden. Zo noteerde Gerard Allebé, de broer van nicht Treesje, in zijn dagboek:

Heden een bezoek gehad van neef De Fremery en echtgenote die uit Californië zijn teruggekomen om het buiten van de oude heer De Fremery te ’s-Gravenzande in het Westland te gaan bewonen en van neef en nicht Waterschoot van der Gracht-Herckenrath, te Beverwijk woonachtig. Vandaag dineert mijn beste Thérèse bij Eduard van Erven, waar ook De Fremery en zijn vrouw komen.

Van de kinderen van Leon en Juliette waren er, op het moment dat Virginie weer terugkwam naar Nederland, nog acht over. Septima was in 1874 in Den Bosch overleden, maar oudste zuster Adèle woonde met haar dochter in het nabijgelegen Leiden, terwijl Pauline en Johanna met hun gezinnen in respectievelijk Hoorn en Apeldoorn woonden. Hun broer Theo woonde en werkte nog altijd in het verre Nederlands-Indië, terwijl de oudste, Gerard, zijn geluk met steeds minder succes in Parijs beproefde.

De jongste twee, Louis en Emma, woonden sinds de verkoop van hun ouderlijk huis Geerbron op kamers in Leiden, daarbij op allerlei manieren ondersteund door Adèle. Dat Virginie maar net op tijd was teruggekomen, bleek wel aan het begin van 1887, toen Adèle overleed en zij en James de zorg voor zowel hun verweesde zeventienjarige nichtje als voor Louis en Emma over moesten nemen.

Ondertussen trouwde hun eigen zoon James Leon in augustus 1885 in Utrecht met de vijfentwintigjarige Wilhelmine Suermondt, een achternichtje van wijlen James’ moeder. Zijn vader vond het duidelijk niet raadzaam om hem vervolgens zonder meer als zijn opvolger bij zijn bank of de importhandel in San Francisco te installeren. Bij zijn schoonvader Leon had hij immers van dichtbij kunnen zien hoe rampzalig het was uitgepakt met de Amsterdamse Herckenrath-neven die in Charleston en New York in een veel te gespreid bedje terecht waren gekomen.

Veel beter zou het zijn als James Leon op zijn eigen merites een carrière zou kunnen opbouwen in een omgeving waar de naam van zijn vader niet automatisch alle deuren voor hem zou openen. En waar zou dat beter kunnen dan in de bruisende metropool New York, waar James zelf ook ooit het klappen van de zweep had geleerd? En dus vestigde het stel zich enkele maanden na hun huwelijk in New York en begon ‘JL’, zoals James Leon zich nu liet noemen, in New Jersey een verffabriek.

In hoeverre de opzet van zijn vader het gewenste effect had, is overigens maar de vraag. JL en Wilhelmine leefden een miljonairsleven – ze woonden op een van de beste adressen van Manhattan aan 59th Street, pal tegenover Central Park, en ze hadden een zomerhuis in het chique White Lake – maar de American Lucol Company, zoals de in New Jersey gevestigde verffabriek heette, lijkt daar niet bijster veel aan bijgedragen te hebben. Al in 1887 – Wilhelmine was net zwanger van hun eerste zoon – klopte JL bij zijn vader aan voor een lening van vijfduizend dollar – ‘for a specific purpose’ zoals de laatste later discreet in zijn testament omschreef. Ook in Virginies testament zou later sprake zijn van een kwijt te schelden schuld aan een niet bij name genoemd mannelijk persoon uit haar nabije familie.

*

Dochter Adèle woonde ondertussen nog altijd met haar Pieter op The Grove, waar ze sinds haar huwelijk in 1878 in totaal vijf kinderen had gekregen – vier zonen en een dochter die naar haar grootmoeder Virginie was vernoemd. Later zou een van de zonen uitgebreid beschrijven wat een heerlijke jeugdjaren hij had gehad op het landgoed in Oakland en welk een prominente rol zijn weliswaar in Europa wonende, maar nog altijd in de wijde omtrek bekende grootvader daarin speelde:

Ik herinner me een brief uit Holland die hij ons liet zien en die geadresseerd was aan Mr. James de Fremery, Californië, en die zonder enige vertraging op zijn kantoor in San Fransisco was bezorgd. We waren gek op zijn verhalen over de eerste jaren in Californië, verschillende branden, de burgerwacht, etc.

Getuige de memories van haar zoon was Adèles gezin in veel opzichten een kopie van dat waarin ze zelf was opgegroeid. Zoals James en Virginie iedere zondagochtend met hun kinderen naar de dienst in de Episcopal Church in Oakland gingen, deden Adèle en Pieter dat nu met de hunne. Ook plachten ze de rest van de dag meestal door te brengen met de familie van hun oom Willem, waar ze zeer op gesteld waren. En net als James en Virginie voedden ook Pieter en Adèle hun kinderen gedeeltelijk in het Nederlands op en waren ze ervan overtuigd dat hun zonen allemaal in het land van herkomst zouden gaan studeren. Zoals zijn zoon schreef:

Mijn vader had het idee dat we allemaal opgevoed moesten worden als Nederlandse gentlemen omdat we terug zouden keren naar Holland, naar zijn oude universiteit in Utrecht, waar hij summa cum laude afgestudeerd was – iets wat we geen moment mochten vergeten (…) We leerden Latijn en Grieks, verschillende talen en allerlei dingen die kinderen geacht worden te leren, al die tijd in de overtuiging dat we uiteindelijk in Holland zouden gaan studeren.

Soms resulteerde de nadruk op Nederlands, zoals Adèle ooit vertederd in haar dagboek noteerde, voor een geheel nieuw taalgebruik dat nog generatieslang in de familie zou doorleven:

Tot voor kort noemde hij [zoon Ernst] mijn vader en moeder niet bij naam, maar nu is hij begonnen Papa en Mama te gebruiken zoals hij ons hoorde doen. Daarop probeerden wij hem ‘Opa’ en ‘Oma’ te leren zoals de meeste Nederlandse kinderen grootvader en grootmoeder noemen – moeilijke woorden om uit te spreken voor beginners. Maar Buntie-boy koos ervoor om ‘Apa’ en ‘Ama’ te zeggen, en Mama heeft besloten dat dat opa en oma betekent.

De kleinkinderen van Loben Sels halverweg de jaren negentig.

(vlnr) Ernst, Virginie, Justus, Maurits en James Leon. PRIVE-BEZIT

De enige schaduw over het gezin was Adèles slechte gezondheid. Ze had last van schildklierproblemen en leed aan tuberculose. Aan het eind van de jaren tachtig van de negentiende eeuw was haar conditie zo slecht geworden dat het hele gezin verhuisde naar Europa, waar een Oostenrijkse arts in een Weense kliniek een baanbrekende behandeling voor longziekten zou hebben ontdekt. De familie vestigde zich in de Villas Dubochet, een miljonairsenclave bij het plaatsje Clarens aan het Meer van Genève. Het onderwijs van de kinderen werd toevertrouwd aan gouvernantes en privéonderwijzers.

Een van de voordelen van de nieuwe woonplaats was de relatieve nabijheid van ‘Apa’ en ‘Ama’ op Ouwendijck. Toen James zich aan het begin van het jaar 1890 opmaakte om naar Amerika te reizen voor een bezoek aan zijn zoon en aan zijn broer in Californië, maakte Virginie gebruik van de gelegenheid om haar dochter en kleinkinderen in Zwitserland op te zoeken. James huurde een luxueuze villa voor haar naast die van de familie van Löben Sels. Kort na 10 januari namen ze afscheid van elkaar, in het volste vertrouwen dat ze elkaar enige maanden later weer zouden zien.

Villas Dubochet in Clarens, waar Virginie overleed. CIG

*

Net als destijds bij haar moeder kwam de dood bij Virginie totaal onverhoeds. Op 1 februari 1890 stierf ze in de villa in Clarens aan de gevolgen van een hersenbloeding, vijfenzestig jaar oud. Haar kleinzoon herinnerde zich later hoe overstuur de hele familie was:

Tijdens ons verblijf in Clarens stierf mijn grootmoeder De Fremery in het huis naast het onze, dat voor haar gebruik gehuurd was door mijn grootvader terwijl hij naar Californië ging. Dat was mijn eerste ervaring met de dood en het daaraan voorafgaande ziekbed, en de grote indruk die dat achterliet kan ik me nog levendig voor de geest halen.

Diezelfde dag nog bereikte het bericht haar man en zoon in New York en haar zwager Willem in Californië. Daar werd Virginie in de dagen die volgden door de toonaangevende kranten uitgebreid herdacht. ‘Mrs de Fremery was prominent in society in this city,’ schreef de Daily Alta California. ‘Mrs de Fremery was very well-known to this city and was a leader in charitable works,’ schreef de San Francisco Chronicle, DEATH OF AN OAKLAND LADY WHILE IN EUROPE, kopte de Oakland Tribune.

James en JL namen de eerste boot terug naar Europa. Schoondochter Wilhelmine, die een paar maanden ervoor bevallen was van haar derde zoon, bleef thuis. Voor James moet deze trans-Atlantische reis de zwaarste geweest zijn van alle zeereizen die hij al had gemaakt. Niet alleen moest hij abrupt afscheid nemen van de vrouw die zo lang hij zich kon herinneren het middelpunt van zijn leven was geweest, ook kon hij niet eens echt afscheid meer nemen en moest hij haar nu in een vreemd land begraven. Zijn kleinzoon herinnerde zich later:

Mijn grootvader kwam terug naar Zwitserland voor de begrafenis, die uitgesteld was tot zijn aankomst, en er werd een graf gehuurd op een begraafplaats in de buurt van Lausanne. Als ik het me goed herinner kon hij geen graf kopen omdat grond er zo schaars was, maar je kon er een huren voor 10, 20 of 30 jaar. Wat er met de overblijfselen zou moeten gebeuren na 30 jaar weet ik niet.

Uit de tekst op haar Zwitserse grafsteen bleek hoezeer James’ geloof in deze dagen zijn houvast vormde:

In loving memory of

Virginie T, wife of

James de Fremery

‘Nearer, my God, to Thee,

nearer to Thee.’

Op 11 april 1890 werd Virginies testament in San Francisco voorgelezen. Van haar privévermogen van eenenzeventigduizend dollar liet ze tienduizend na aan haar broer Louis, vijfduizend aan elk van haar kinderen en hetzelfde bedrag aan de Ladies Relief Society. Later zou deze organisatie haar eren met een nieuw weeshuis voor de allerkleinsten: de De Fremery Nursery for Babies and Toddlers. De rest van haar bezittingen gingen naar haar echtgenoot, met een zin die een antwoord lijkt te zijn geweest op alle tedere woorden die hij in de loop van hun lange leven samen aan haar had gewijd:

Ik geef en laat al mijn overgebleven bezittingen, samen met mijn vurigste en eeuwige genegenheid, na aan mijn geliefde echtgenoot, James de Fremery.

De laatste boodschap van ‘Liefste’ aan de man die voor haar altijd ‘Ko’ was gebleven, was duidelijk: zij zelf mocht dan dood zijn, maar haar liefde voor hem zou voor altijd voortleven.

Hoofdstuk 16

De reistas

James ging door. Wat kon hij anders? Hij was nu eenmaal gewend optimistisch en welgemoed te zijn – dat veranderde niet zomaar, om het even welke klappen het leven hem uitdeelde. Hoe onverdraaglijk eenzaam het leven zonder Virginie hem ook voorgekomen moet zijn, getuige zijn correspondentie uit deze jaren bleef hij doen wat hij altijd had gedaan: vooruitkijken, bezig blijven, onveranderlijk vriendelijk en belangstellend voor anderen. Meteen in mei 1890 al publiceerde hij zoals gepland zijn definitieve cartularium, inclusief correcties en aanvullingen op eerdere uitgaven zoals het brievenboek De Abten van Mariënweerd. Het was het eerste boek waarin hij geen persoonlijke boodschap voor zijn vrouw meer op het schutblad kon schrijven.

In de maanden en de jaren die volgden, ontvluchtte James de lege kamers van Ouwendijck door zich op allerlei nieuwe projecten te storten. Hij publiceerde in deze jaren over de meest uiteenlopende onderwerpen, variërend van de Heen- en Geestvaart in ’s-Gravenzande, die zijn vader en oom ooit voor de tuinders hadden laten graven, tot de Boerenoorlog in Zuid-Afrika, de afschaffing van de slavernij in Amerika en de kruistochten. Ook bewerkte en publiceerde hij zijn consulaire verslagen over de economische en maatschappelijke situatie in Californië, die hij in de periode 1876 tot 1890 nauwkeurig had bijgehouden.

Maar het project dat James het meest aan het hart ging en waar hij zich dan ook het hardnekkigst in vastbeet was de samenstelling van een supplement op het al bestaande Oorkondenboek van Holland en Zeeland. Tijdens zijn eerdere onderzoek in het Rijksarchief in Den Haag had hij allerlei middeleeuwse oorkonden aangetroffen die daarin niet waren opgenomen. In samenspraak met professor Fruin en Petrus Blok, met wie hij inmiddels goed bevriend was geraakt, besloot hij die, zoals Blok later schreef, ‘met vurige ijver’ te verzamelen en te ontcijferen. In Leidse en Haagse archieven werd de grote man met het Amerikaanse accent en zijn inmiddels bijna oudtestamentische voorkomen in deze jaren een bekende verschijning:

Een rijzig heer altijd vergezeld van een reistas met stukken. Veel archivarissen en bibliothecarissen zullen zich de krachtige grijsaard herinneren, urenlang gebogen over zijn perkamenten, met zijn reistas naast zich op de grond, bezig tot sluitingstijd, geregeld vragend om informatie en hulp bij het zware werk, dat zowel voor zijn ogen als voor de geest zeer inspannend was.

Tal van kostbare manuscripten die vaak bij buitenlandse particuliere verzamelaars waren beland, werden door James aangekocht en aan de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde of het Rijksarchief geschonken, zodat ze voor Nederland bewaard zouden blijven. Geld was daarbij nooit een probleem, want zijn fortuin leek in deze jaren onuitputtelijk. De Verenigde Staten hadden net zes nieuwe staten verwelkomd – South Dakota, North Dakota, Montana, Washington, Idaho en Wyoming – en de Amerikaanse economie groeide nog altijd onstuimig. Het inwonertal van San Francisco was in twintig jaar tijd verdubbeld tot ruim driehonderdduizend en de door James opgerichte spaarbank was uitgegroeid tot de grootste van de Westkust. Anno 1890 beheerde de San Francisco Savings Union meer dan twintig miljoen dollar, wat tegenwoordig het equivalent van bijna een miljard zou zijn.

James rond 1892. RKD

*

Toch was James geen zorgeloze oude dag gegund. Op 5 mei 1893, drie maanden na zijn zevenenzestigste verjaardag, stortten de aandelenkoersen op Wall Street met donderend geraas ineen. Net als na de Panic of 1873 volgde op de faillissementen van spoorwegmaatschappijen een run op de banken, die de een na de ander om tuimelden. Vervolgens verspreidde een algehele depressie zich als een olievlek over het continent. En deze keer bleef de zonnige Westkust niet gespaard – integendeel. Haar economie was in de tussenliggende twintig jaren zo innig verstrengeld geraakt met die van de rest van Amerika dat de malaise nu net zo snel westwaarts reisde als eerder de welvaart had gedaan.

Elf dagen na de beurscrash, op 16 mei 1893, kwam een gealarmeerde James met de SS Veendam aan in Amerika om te redden wat er te redden viel. In de chaotische weken die volgden slaagden hij en zijn broer Willem erin hun bank overeind te houden – dit vooral dankzij het goedgevulde calamiteitenfonds dat James met vooruitziende blik vanaf de oprichting had opgebouwd. Maar de crisis sloeg grote bressen in zijn persoonlijk vermogen, dat vooral in aandelen en onroerend goed was belegd. Dat betekende dat zijn twee kinderen en hun gezinnen hun leefwijze drastisch dienden aan te passen.

Na vijf jaar moesten dochter Adèle en haar man Pieter afscheid nemen van hun leven in de rijkeluisenclave bij het Zwitserse Clarens. Al meteen in mei regelde James, pragmatisch als altijd, dat zijn functie als Nederlands consul in Californië door zijn schoonzoon zou worden overgenomen, zodat deze een deel van zijn Zwitserse personeel mee terug naar Amerika kon nemen. Kleinzoon James Florent, op dat moment elf jaar oud, zou het zich later allemaal nog levendig herinneren:

Ik herinner me de terugreis naar Oakland goed, vooral de treinrit, waar we aankwamen met zeven familieleden (mijn vader, moeder en vijf kinderen), een gouvernante voor mijn zusje, een onderwijzer voor ons, een Zwitserse kok, een Zwitserse dienstmeid, een Zwitserse wasvrouw, en de zoon van de kok die het zware werk in en rond het huis moest doen, de vuren aanmaken, de schoenen poetsen, etc. Mijn vader, als Nederlandse Consul, mocht deze buitenlanders onder een wettelijke regeling meenemen zolang ze in dienst waren, ermee instemmend ze terug te sturen als ze na een bepaalde periode geen staatsburger waren geworden.

In afwachting van de komst van zijn dochter en haar gezin liet James het inmiddels verouderde en te klein geworden huis in Oakland dat hij en Virginie samen hadden gebouwd, uitbreiden en moderniseren:

Mijn grootvader liet een groot bijgebouw aan het huis toevoegen, met een eetkamer en een nieuwe, moderne badkamer op de begane grond, wat erg handig was voor hem en voor de dames, aangezien ze nu niet op en neer hoefden te rennen.

James’ zoon JL en zijn vrouw verruilden tijdens deze eerste crisiszomer hun riante appartement op Manhattan met uitzicht op het park voor een aanzienlijk bescheidener onderkomen in Brooklyn. In november 1893 werd hier hun dochter Virginie Therese geboren.

In de herfst van 1893 was al meer dan 20 procent van de Amerikaanse beroepsbevolking werkloos en nergens kwam dat harder aan dan in de grote industriesteden aan de Oostkust, waar mensen bij gebrek aan enig sociaal vangnet letterlijk stierven van de honger. Zelfs Central Park stond nu vol geïmproviseerde hutjes en tenten van dakloos geworden New Yorkers.

San Francisco wist de grootste rampspoed aanvankelijk nog enigszins op afstand te houden met de organisatie van de California Midwinter International Exposition, de eerste Wereldtentoonstelling aan de Westkust, die op 27 januari 1894 werd geopend. Van de ruim honderd paviljoens in het Golden Gate Park was het ’49 Mining Camp onder de ruim twee miljoen bezoekers veruit het populairst. Niets sprak in deze barre tijden immers meer tot de verbeelding dan de stoere goudzoekersromantiek van het oude Westen. Maar de crisis was er niet mee weg te jagen – zelfs niet in het zelfverzekerde San Francisco, waar de werkloosheid aan het eind van 1894 net zulke alarmerende hoogten bereikte als elders in Amerika.

*

Als oprichter en grootaandeelhouder van een van de weinige nog solvabele spaarbanken aan de Westkust was James ongetwijfeld betrokken bij het grootscheepse economische reddingsplan dat na twee donkere crisisjaren werd geïnitieerd door de New Yorkse bankier J. Pierpont Morgan. De Amerikaanse goudvoorraden waren op dat moment praktisch helemaal opgekocht door spaarders, waardoor de dollar haast niets meer waard was en de economie onmogelijk nog op eigen kracht op kon krabbelen. Om de munt weer sterker te maken begon een door Morgan geleid syndicaat van bankiers vanaf 20 februari 1895 in samenwerking met de regering in Washington massaal nieuwe staatsobligaties op de markt te brengen. Met de opbrengsten werd goud in het buitenland aangekocht, zodat de dollar weer sterker werd.

Het bankiersoffensief werkte en de economische neergang werd gestopt, al zou het nog ruim drie jaar duren voordat Amerika er echt weer helemaal bovenop zou zijn. Maar aan de luidruchtige Gilded Age, met zijn nietsontziende kapitalisme, corruptie, hedonistische uitwassen en schrijnende sociale ongelijkheid, was nu voorgoed een einde gekomen. In plaats daarvan begon The Progressive Era. Dit tijdperk werd gekenmerkt door allerlei sociale en politieke hervormingen die noodzakelijk waren om van de Verenigde Staten weer het land te maken dat liberale pioniers als James de Fremery voor ogen hadden gehad, namelijk een land met kansen voor iedereen.

*

Getuige de vele vermeldingen op trans-Atlantische passagierslijsten verdeelde James zijn tijd midden jaren negentig min of meer gelijk tussen Ouwendijck, zijn dochter en haar gezin op The Grove in Oakland en het huis van zijn zoon en diens kinderen in Brooklyn. Het was op deze laatste plek waar hij in september 1897, inmiddels eenenzeventig jaar oud, zijn laatste testament schreef. In tien dichtbeschreven pagina’s verdeelde hij zijn persoonlijke spullen, aandelen en allerlei legaten aan tientallen begunstigden. Onder hen waren onder meer zijn kinderen en kleinkinderen, zijn broer Willem, zijn vele neefjes en nichtjes, Virginies zuster Emma en tal van vrienden en trouwe personeelsleden.

James’ zoon JL. RKD

Ook de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde, het Rijksarchief en andere archieven die zo’n toevluchtsoord voor James waren geworden, werden rijkelijk bedeeld, net als Virginies Ladies Relief Society en de armenzorg in ’s-Gravenzande. ‘He remembered the poor of his native Holland’, zoals The San Francisco Call later zou schrijven. Aan zijn dochter Adèle schonk James, behalve kapitaal en aandelen, de dagboeken van haar moeder, het gekoesterde portret van ‘my beloved son Florent’ en de met schildpadhuid en goud beklede bijbel die al eeuwenlang in de familie was. Haar man Pieter kreeg onder andere de verzameling antieke gouden en zilveren Japanse munten.

Zoals gebruikelijk ging het leeuwendeel van James’ erfenis naar degene die de familienaam zou voortzetten, namelijk zijn zoon. Misschien was JL nooit de zelfstandige zakenman geworden waar James op had gehoopt, wellicht was hij ook niet de energieke en betrouwbare opvolger die hij zich had gedroomd, maar het was en bleef nu eenmaal zijn enige zoon en het was aan hem om het erfgoed van de familie te bewaren en door te geven. En dus werden JL’s schulden kwijtgescholden en kreeg hij behalve een fortuin aan aandelen en geld ook de De Fremery-genealogieën, de gedenkpenningen van zijn voorouders en de landgoederen Ouwendijck en The Grove.

De kunstcollectie die James en Virginie samen hadden opgebouwd en die inmiddels tot de grootste en kostbaarste privéverzamelingen van de Verenigde Staten behoorde, werd ook aan JL nagelaten, net als het in zijn soort minstens zo unieke en kostbare fotoalbum Views of San Francisco, dat James ooit voor de zesde huwelijksdag van hem en Virginie had laten maken. Zorgvuldig en bedachtzaam als altijd noteerde James in zijn kenmerkende, wat hakerige handschrift onder de eerdere opdracht voor zijn vrouw op het schutblad van het album:

Na de dood van mijn geliefde vrouw (anno 1890) gaf ik deze collectie aan mijn dierbare zoon James L. de Fremery.

Daarna moet zijn pen even aarzelend boven het papier gehangen hebben. Toen zette hij twee precieze lijntjes door ‘my’ en schreef erboven ‘our’. Onze zoon – die van hem en Virginie, ook al was zij er zelf niet meer.

*

Altijd was de Dood een te frequente, ongenode gast in James’ leven geweest, maar nooit eerder was hij zo bijna voortdurend aanwezig als in deze jaren. Na het overlijden van James’ laatst overgebleven zuster volgde die van zijn zwagers Gerard en Theo en die van de pas eenendertigjarige dochter van Virginies zus Adèle. In januari 1899, aan het begin van het laatste jaar van de eeuw, overleed ook zijn goede vriend professor Robert Fruin; dit, zoals Petrus Blok schreef, tot James’ ‘diepe droefheid’.

Enkele maanden later bezocht James Blok in diens kamer aan de Leidse universiteit, waar de laatste het hoogleraarschap van Fruin had overgenomen. Hij kwam gedag zeggen voor hij weer naar Amerika zou gaan om zijn kinderen en kleinkinderen te bezoeken. Later schreef Blok:

(vlnr) Leon, Paul William, Virginie, James jr. en Adolph. PRIVE-BEZIT

Ik zie hem nog duidelijk voor mij zoals hij op een voorjaarsmorgen kwam afscheid nemen, rustig en energiek als altijd, wat meer gebogen dan vroeger, maar nog altijd krachtig en vol moed voor de toekomst. Toch zag hij wel in dat de reis op zijn leeftijd enigszins bedenkelijk mocht heten, en al antwoordde hij op mijn raad, dat hij zich voor het gevaarlijke voorjaar in acht zou nemen, met luchtigjes wijzen op de talrijke zeereizen die hij achter zich had – hij vroeg mij toch voor het geval dat hem iets overkomen mocht, zo nodig voor zijn werk en papieren te willen zorgen.

Op de ochtend van 20 april ging James in Rotterdam aan boord van De Rotterdam, een klein maar modern dubbelschroefstoomschip van de Holland-Amerika Lijn. Rond twintig minuten voor twaalf vertrok het schip om diezelfde dag nog passagiers op te halen in het Franse Boulogne-sur-Mer alvorens aan de oversteek over de oceaan te beginnen. Op zondag 30 april 1899 arriveerde James in de haven van New York, waar hij ruim drie weken bleef logeren bij zijn zoon en diens inmiddels vijf kinderen tellende gezin in Brooklyn.

Op donderdagochtend 24 mei 1899 nam James op Grand Central Station op Manhattan de Vestibule Limited Train van de New York Central Railroad naar het negenhonderdtachtig kilometer westwaarts gelegen Chicago. Daar stapte hij de volgende dag op La Salle Street Station over op de Santa Fe No. 5, de westwaartse trein van de Atchison, Topeka & Santa Fe Railroad. Deze zou in La Junta in Colorado gesplitst worden in een deel dat naar Denver in het noorden ging en een deel dat doorreed naar Los Angeles. Vandaar zou hij dan weer doorreizen naar San Francisco.

Later zou zijn familie het feit dat James koos voor deze route en niet voor de directe en veel snellere verbinding via de Union en Southern Pacific Railroads toeschrijven aan de hartklachten waar hij recent last van had gehad. Een dokter zou hebben gezegd dat de route van de Santa Fe ‘easier on the heart’ zou zijn dan de reis via de Donner Pass door de Sierra’s. Het kan ook zijn dat James, zoals veel liberale zakenmannen, reizen met de beruchte monopolist Southern Pacific vermeed vanwege de schade die deze spoorwegmoloch aan de Californische samenleving had berokkend.

Maar misschien was er een nog eenvoudiger reden voor de omweg en vormde de langere reis voor James een welkom rustpunt tussen de drukte van de familiebezoeken. Een zorgeloos intermezzo waarin hij niets meer hoefde dan wat te dommelen op de gestage cadans van de trein en uit het raam te kijken naar de voorbijglijdende vlakten en de hoge luchten van het Middenwesten.

Santa Fe-trein waarin James overleed. PRIVE-BEZIT

Op zondagochtend 28 mei, om halfnegen in de ochtend, arriveerde de No. 5 op het station van Kansas City. Om twintig minuten voor vier maakte de trein een korte stop in het piepkleine plaatsje Coolidge, vlak voor de grens met Colorado. En ergens tijdens de daaropvolgende honderdzestig kilometer, in de uren waarin de restauratierijtuigen werden klaargemaakt voor het diner en de zon alweer richting horizon zakte, kwam de Dood, zacht maar beslist. Deze keer kwam hij voor de drieënzeventigjarige James. Toen de door medepassagiers gealarmeerde conducteur vergeefs probeerde hem wakker te maken, stond naast hem op de stoel nog altijd zijn sleets geworden leren reistas – als een oude trouwe hond, die al die jaren niet van zijn zijde was geweken.

*

Het moet al donker geweest zijn toen James’ lichaam later die avond in La Junta van de trein werd gehaald. Het werd overgebracht naar het vrachtdepot van het station en vandaar naar het Company Hospital, waar een arts een hartaanval als doodsoorzaak vaststelde en de plaatselijke lijkschouwer een akte van overlijden opstelde. James’ kleding en de reistas werden doorzocht, op zoek naar informatie over de overledene. Rond middernacht werden twee telegrammen opgesteld en overgeseind – een naar het oosten, een naar het westen. In Brooklyn hoorde JL het bericht van zijn vaders overlijden via de Western Union Box, een voorloper van de telefoon, die bij hem in het appartement aan de muur hing. In Oakland werd het bericht in het holst van de nacht door een fietskoerier gebracht. De toen zeventienjarige James Florent zou zich later herinneren hoe volledig overstuur het huishouden en vooral zijn moeder was:

Ik weet nog dat we het nieuws op een nacht per telegram kregen, door een fietser aan de deur afgeleverd die een verschrikkelijk kabaal maakte om iemand wakker te maken. Het was zeer aangrijpend, vooral voor mijn moeder. Mijn grootvader was een groots man, een zeer succesvolle zakenman, ondernemer en bankier. We waren heel trots op hem en heel dol op hem.

Even waarderend en warm werd James in de dagen die volgden in de Californische kranten herdacht. PASSING OF JAMES DE FREMERY, A WELL-KNOWN PIONEER CITIZEN, kopte de San Francisco Chronicle boven een van de talloze, uitgebreide in memoriams die zijn leven herdachten.

Op 6 juni kwamen JL en zijn vrouw aan in La Junta om de kist met James’ stoffelijk overschot op te halen en mee te nemen naar San Francisco. Vier dagen later vond in Oakland onder enorme belangstelling de begrafenis plaats. Alle vlaggen in de gemeente hingen halfstok. De zeer drukbezochte dienst werd gehouden in The Grove, dat met zwarte draperieën behangen was. De hele stad was uitgelopen om James de laatste eer te betuigen en de kist verdween bijna onder de bloemenzee eromheen. De dienst werd geleid door twee dominees van de Episcopal Church. Vervolgens maakte James per rijtuig zijn laatste tocht, over de kronkelige oprijlaan, linksaf Adeline Street op, richting de heuvels en Mountain View Cemetery. Hier werd hij bijgezet naast zijn geliefde vrouw en tussen zijn kinderen onder een grafmonument dat net zo sober, vierkant en onverzettelijk was als James de Fremery zelf was geweest.

Het De Fremery-familiegraf op Mountain View Cemetery.
PRIVE-BEZIT

DEEL III

De nazaten

Het pleidooi

San Francisco, 6 oktober 1931

‘I made a million once. I can make a million again!’ De verslaggevers op de perstribune van de imposante Grand Jury Room in het stadhuis van San Francisco penden de woorden ijverig op hun schrijfblokken – hun oren gespitst, hun ogen gretig. Ze herkenden een sappig verhaal dat hun morgenochtend gegarandeerd een prominente plaats op de voorpagina van hun kranten zou opleveren. Want hier stond een nazaat van een van de bekendste families van Californië, ogend als een Hollywoodster, geprivilegieerd tot in zijn vingertoppen, te vechten voor zijn vrijheid en te smeken om een allerlaatste kans: ‘All I want is time to make good… All I want is a little time!’

Tijd – dat was wat Paul William de Fremery dacht nodig te hebben. Tijd om terug te gaan naar New York en daar zijn schoenzolen te verslijten tot hij zijn schuldeisers terug kon betalen en zijn beleggingsfirma weer op orde had. Tijd om de rechters van de grand jury te overtuigen om de vervolging wegens grand theft die de week daarvoor tegen hem was ingezet te laten vervallen. Tijd om de wereld te laten zien dat hij, de jongste kleinzoon van de grote James de Fremery, diens nagedachtenis meer dan waardig was, en alles zou kunnen goedmaken wat er sinds diens dood verkeerd was gegaan.

Paul was nog maar een peuter van amper vijftien maanden oud geweest toen zijn beroemde grootvader hun gezin in Brooklyn had opgezocht aan de vooravond van wat later zijn allerlaatste reis zou blijken te zijn. Maar al had hij hem dan ook nauwelijks bewust meegemaakt, toch was er geen belangrijker man in zijn leven geweest. Hij was in James’ huizen opgegroeid – eerst, vanaf zijn vijfde op Ouwendijck in Nederland, later in The Grove in Californië. Ondertussen had hij alle verhalen over zijn opa als een spons in zich opgezogen. Hoe die als jonge vent, gewapend met alleen zijn pistolen en zijn moed, met zijn gekleurde vrouw naar Californië was gekomen en daar fortuin had gemaakt. Welke gevaren hij had getrotseerd, wat een held hij was geweest en vooral hoeveel iedereen van hem gehouden had. Zóveel dat na zijn dood niets in hun familie ooit nog hetzelfde was als daarvoor.

Misschien had dit allemaal des te meer indruk op de jonge Paul gemaakt omdat er over zijn eigen vader nooit zo gesproken werd. Over JL werd vooral meewarig gepraat – spottend zelfs, als hij zich zakelijk weer eens in de nesten had gewerkt. En bitter, toen na zijn vroegtijdige dood bleek dat hij het landgoed The Grove al had verkocht en er nauwelijks meer wat over was van het ooit zo immense familiefortuin. De schilderijencollectie van zijn grootvader had zelfs in een museum ondergebracht moeten worden, omdat er in het kleine huurhuis waar Paul met zijn moeder naartoe had moeten verhuizen geen plek voor was.

Dus Paul had gewerkt en gedroomd – gedroomd dat hij het huis dat zijn grootouders hadden gebouwd weer zou kunnen terugkopen en in oude glorie zou herstellen, dat hij de schilderijen van zijn voorouders weer zou ophangen en dat zijn eigen kinderen daar net als hijzelf tussen zouden kunnen opgroeien. Hij was in sneltreinvaart afgestudeerd, had het mooiste meisje van de universiteit getrouwd en had als ‘een raket’, zoals een krant later schreef, carrière gemaakt. Alles had in zijn voordeel gewerkt: zijn naam, zijn hersens, zijn charme en, niet te vergeten, de economie die maar bleef groeien en de aandelenkoersen die maar bleven klimmen. Binnen zes jaar was hij miljonair geworden. Paul de Fremery leek een van die triomfantelijke succesverhalen te worden waar het door een feniks gesymboliseerde San Francisco zo dol op was.

En toen, zegge en schrijve tien weken voor hij op 1 januari 1930 zijn firma zou verkopen en een bod op The Grove zou gaan doen, was die zwarte donderdag in oktober gekomen waarop de koersen op Wall Street opeens begonnen te dalen. In de dagen die volgden leken ze zich even te herstellen, maar toen zakten ze weer, dieper en dieper, alles en iedereen en ook Paul met zich meesleurend. En nu stond hij in de beklaagdenbank voor de grand jury voor de belangrijkste toespraak van zijn leven, pleitend voor zijn vrijheid, voor de naam van zijn grootvader, voor een allerlaatste kans om alles, alles goed te maken:

Een paar maanden geleden was ik meer dan een miljoen dollar waard. Nu is elke cent verdwenen (…) Mijn beleggingskantoor is geruïneerd en ik heb mijn volledige vermogen gebruikt in een poging het te redden. Mijn familie is altijd bekend en gerespecteerd geweest in de East Bay-steden. Ik wilde niet dat de De Fremery-naam met een mislukking geassocieerd zou worden. Ik heb niets onzuivers gedaan en ik wil niet dat een strafrechtelijke aanklacht mijn naam besmeurt.

Op dit moment ben ik hard aan het werk in New York, zonder organisatie achter me en met weinig kapitaal (…) en het geld komt binnen! Het enige wat ik vraag is meer tijd!

Toen was zijn spreektijd op. De rechters knikten: ze hadden genoeg gehoord. De bode begeleidde de jonge De Fremery en zijn advocaat de rechtszaal uit, zodat de grand jury zich op de zaak kon beraden. Paul was te onrustig om te gaan zitten en beende als een gekooide tijger door de hoge gang met de witmarmeren vloer – heen en weer, heen en weer.

Na een paar minuten al ging de deur van de Grand Jury Room weer open en wenkte de bode hen: ze mochten binnenkomen om de beslissing aan te horen. En de man glimlachte.

Hoofdstuk 17

Fortuna’s kinderen

Echt gunstig was Vrouwe Fortuna de nazaten van Virginie en James niet gezind geweest gedurende die ruim dertig jaar die verstreken waren sinds James’ dood in de trein in Colorado in 1899. En zoals wel vaker het geval is bij sterke en succesvolle mensen bleek de erfgenaam de zwakke schakel. Meteen na zijn vaders overlijden had JL zijn verffabriek in New Jersey opgedoekt om met zijn gezin op een luxueuze wereldreis te gaan. Na een verblijf in onder andere Honduras vestigde hij zich in Nederland, waar hij begin 1903 met vrouw en kinderen zijn intrek nam in het eerbiedwaardige Ouwendijck.

Geld was er op dat moment nog in overvloed. Behalve de wijnimportfirma De Fremery & Co. en de huizen van zijn vader had James Leon voor miljoenen aan aandelen geërfd, met name die in de San Francisco Savings Union, die ten tijde van het overlijden van de oprichter meer dan zevenentwintig miljoen dollar waard waren. Maar kennelijk beviel het renteniersbestaan in het Westland hem toch niet zo, want in december van het jaar daarop verkocht JL het voorouderlijk landgoed aan een verre neef voor een kleine drieëndertigduizend gulden en keerde terug naar de Amerikaanse Westkust.

Op 25 december 1904 arriveerden JL, zijn vrouw en hun vijf kinderen samen met zijn schoonmoeder en twee Nederlandse bedienden in Oakland. De terugkeer van haar broer betekende dat Adèle en haar gezin het ouderlijk huis aan Adeline Street op stel en sprong had moeten verlaten; dit volgens haar destijds zestienjarige zoon James ‘Jhim’ Florent vooral tot chagrijn van zijn vader:

JL met zijn gezin bij de voordeur van The Grove rond 1907. (vlnr) Paul William (9), echtgenote Wilhelmine, Adolph (15), James (19), JL, Leon (18), zijn schoonmoeder en dochter Virginie (14). PRIVE-BEZIT

Mijn vader moest zijn hele gezin verhuizen (…) Dit was een grote verandering voor ons allemaal, en mijn vader moest allerlei aanpassingen aan het nieuwe huis doen om er zijn grote gezin en ziekelijke echtgenote te kunnen huisvesten.

Innig lijken de verhoudingen tussen de twee gezinnen daarna nooit meer geworden te zijn. Ook JL’s relatie met zijn oom Willem, die hoewel al in de zeventig nog steeds directeur was van de San Francisco Savings Union, verslechterde in deze jaren. Met lede ogen moet de oude heer hebben aangezien hoe zijn van elke bancaire kennis gespeende neef het bewind opeiste van een in 1875 door James opgerichte onderafdeling van de hoofdbank. Zodra JL de touwtjes van deze Union National Bank of Oakland in handen had, ontsloeg hij de oude, vaak nog door zijn vader aangestelde directeuren en medewerkers en verving ze door vrienden van hemzelf. Eenzelfde radicale vernieuwingsslag voerde hij door bij het handelshuis De Fremery & Co., waar hij volledig eigenaar van was.

*

Op 18 april 1906, anderhalf jaar na de terugkeer van JL en zijn gezin, schrokken de inwoners van San Francisco wakker door een geluid dat volgens ooggetuigen nog het meest weg had van ‘het gebrul van tienduizend leeuwen’. De aarde schokte; de stad beefde en sidderde. Het glazen dak van het Palace Hotel versplinterde, en het stadhuis zakte als een kaartenhuis in elkaar. Overal trilden gevels los van hun muren en stortten gebouwen met donderend geraas in. Terwijl de grond nog naschokte, ontstonden tussen de puinhopen hevige vuurstormen die vanaf Montgomery Street over Russian Hill, Chinatown, North Beach en Telegraph Hill golfden en alle gebouwen die nog niet waren omgevallen alsnog vernietigden.

Pas nadat de branden vier dagen later door regenbuien waren gedoofd, kon de schade worden opgemaakt. Het epicentrum van de aardbeving, die een kracht had gehad van 7,9 op de schaal van Richter, lag in de San Andreas Fault vlak naast het Golden Gate Park. Een gebied van ruim tien vierkante kilometer was zo goed als helemaal met de grond gelijkgemaakt. Ruim drieduizend inwoners hadden het natuurgeweld niet overleefd en meer dan tweehonderdvijftigduizend mensen waren dakloos geworden. Het kantoor van De Fremery & Co. op de hoek van Battery Street en Merchant Street was volledig verwoest, inclusief alle voorraden en de in de loop der jaren zorgvuldig opgebouwde collectie oude en exclusieve wijnen. Het gebouw van de San Francisco Savings Union Bank aan California Street, dat James veertig jaar eerder had laten bouwen, had de beving zelf overleefd, maar was vervolgens volledig uitgebrand.

Verwoesting na de aardbeving in San Francisco.
SAN FRANCISCO CHRONICLE

Het gebouw van De Fremery & Co aan Battery Street na de aardbeving. PRIVE-BEZIT

In Oakland, aan de andere kant van de baai, was de beving iets minder hard aangekomen. Het houten herenhuis aan Adeline Street had de schok wonderwel overleefd, al werd JL’s oudste zoon op een haar na verpletterd door een omvallende stenen schoorsteen. Zoals zijn broer later schreef:

Toen de beving kwam, landde een grote bakstenen schoorsteen naast het bed van mijn broer Jhim, bijna zijn ontsnappingsroute blokkerend. De rest van de schoorsteen kwam op de trap naar de eerste verdieping terecht. Desondanks bleef het trappenhuis overeind, wat nog maar eens aantoont hoe degelijk de huizen zijn die rond 1850 gebouwd zijn.

Nauwelijks was men bekomen van de plotse verwoesting van de stad of in oktober van het jaar daarop volgde een abrupte koersdaling op Wall Street – de Panic of 1907 was een feit. Met de harde lessen van de economische crisis van veertien jaar eerder nog vers in het geheugen begonnen bankiers onder leiding van John Pierpont Morgan meteen geld in het falende banksysteem te pompen, waardoor de situatie vrij snel stabiliseerde en de economische schade beperkt bleef.

Ondertussen hadden de aardbeving en de koersdalingen zware bressen geslagen in de financiële reserves van de familie De Fremery. Later zou kleinzoon Leon in zijn memoires verhalen hoe hij gedurende zijn middelbareschooltijd geacht werd eigenhandig de negen paarden op The Grove te verzorgen en een deel van het parkonderhoud voor zijn rekening te nemen. Zijn neef James van Löben Sels beschreef hoe zijn ouders in deze jaren hun droom om hun zonen naar Nederland te sturen vaarwel moesten zeggen:

Toen brak een tijd aan waarin geld niet voor het oprapen lag, en ik herinner me het moment dat mijn vader en moeder het idee opgaven om ons naar een middelbare school in Nederland te sturen.

*

In 1907 opende JL onderhandelingen met de gemeente Oakland, die al jaren op zoek was naar een stadspark voor zijn groeiende populatie en The Grove daar heel geschikt voor vond. Naar verluidt taxeerde de ontwerper van het New Yorkse Central Park, Frederick Law Olmsted, de verzameling bijzondere bomen en struiken die James in de loop van zijn leven bij elkaar gebracht had op een waarde van ruim veertigduizend dollar. Uiteindelijk verkocht JL het landgoed voor een prijs van honderdvijfendertigduizend dollar, onder de voorwaarde dat hem een aantal belastingschulden werden kwijtgescholden en hij er zijn leven lang zou kunnen blijven wonen. In hoeverre zijn eigen gezin of zijn zuster van de verkoop of de details ervan op de hoogte was, is niet bekend.

Twee jaar later, in het voorjaar van 1910, verloor de Union National Bank of Oakland zijn banklicentie. JL en zijn mededirecteuren werden aangeklaagd op verdenking van malversaties en ongeoorloofde transacties ‘aangaande vele duizenden dollars die van de rekeningen van de bank weggesijpeld zijn’. Uitgebreid beschreef een plaatselijke krant hoe ‘Truthful James’, zoals hij spottend werd aangeduid, wegens ziekte niet in staat was geweest de bij The Grove bezorgde dagvaarding in ontvangst te nemen – ‘hij verschool zich achter zijn ziekte en zijn bed’. De dag vóór de rechtszitting zou plaatsvinden was zijn gezondheidstoestand, aldus de krant, echter al zodanig verbeterd dat hij spoorslags afreisde naar New York en de golven van de Atlantische Oceaan: ‘It is said he preferred to go to Atlantic and listen to what the wild waves were saying.’

Waarschijnlijk was het oom Willem die de familie behoedde voor nog meer negatieve publiciteit. De inmiddels zevenenzeventigjarige bankdirecteur zorgde voor een discrete liquidatie van de Oaklandse bank en kocht de vervolging van JL af zodat deze terug kon naar zijn gezin. Ondertussen begeleidde hij de fusie van zijn eigen, door de aardbeving thuisloos geworden spaarbank met een andere, bijna even oude en respectabele Californische bankinstelling, de Savings Union Bank of San Francisco, zoals de naam van de nieuwe bank luidde, en liet een nieuw hoofdkwartier bouwen aan Grant Avenue, in het hart van het zakendistrict van San Francisco. Het imponerende, in beaux-artsstijl ontworpen gebouw werd in 1911 geopend.

JL had de restanten van zijn fortuin ondertussen gebruikt voor een nieuwe carrière als projectontwikkelaar. Zowel de Fremery Wharf and Land Company als de Oakland Harbor Development Company stond aan Adeline Street geregistreerd. Maar in 1911 bleken de gezondheidsklachten waar hij zich eerder op had beroepen minder denkbeeldig dan de verslaggevers van de lokale kranten hadden verondersteld. Eind september kreeg zoon Leon, die net aan een studie rechten aan de universiteit van Harvard was begonnen, de dringende boodschap om meteen weer terug te komen: bij zijn vader was uitgezaaide maagkanker geconstateerd en een spoedoperatie was noodzakelijk.

Op 23 oktober 1911 overleed JL, pas drieënvijftig jaar, aan de complicaties van deze operatie. Zijn zuster Adèle zou hem niet lang overleven – zij stierf in maart 1913, kort nadat ze nog had moeten meemaken dat na de dood van haar broer de laatste De Fremery’s hun ouderlijk huis op last van de gemeente hadden moeten verlaten. Beiden werden bijgezet in het familiegraf op Mountain View Cemetery, waar in 1905 ook hun moeder Virginie was herbegraven.

*

Paul William was dertien jaar oud toen zijn vader overleed en zijn moeder gedwongen was The Grove te verruilen voor een huurhuis aan Bienvenue Street in Berkeley. De kunstcollectie van Pauls grootouders werd samen met een groot aantal antieke meubels en andere erfstukken ondergebracht in het Young Memorial Museum in het Golden Gate Park. De schilderijen, meest Hollandse meesters, kregen daar een aparte zaal.

Het restant van het familievermogen, dat ten tijde van JL’s dood gekrompen was tot enkele tonnen, bleek grotendeels nagelaten aan de oudste zoon Jhim. Dat betekende dat Paul en zijn andere broers zichzelf een weg door het leven zouden moeten gaan banen. Gelukkig begon aan de Westkust juist in deze jaren een periode van hoogconjunctuur die te vergelijken was met de jubeljaren rond 1870 waar hun grootvader zo’n profijt van had gehad – al was het deze keer geen spoorweg, maar een voor zeeschepen toegankelijk kanaal dwars door de landengte van Panama dat de economie op volle kracht deed draaien.

In 1915 vierde San Francisco met de groots opgezette Pan Pacific Exposition zowel de voltooiing van het Panama-kanaal als de snelle wederopbouw na de aardbeving. Als grootste prestigeobject gold het nieuwe stadhuis, een waar palace for the people, dat helemaal bekleed was met allerlei soorten marmer en een koepel had die nog hoger was dan die van het Capitool in Washington. Ondertussen ontwikkelde Oakland, dat zijn inwonertal sinds de aardbeving had zien verdubbelen, zich tot het centrum van de onstuimig groeiende auto-industrie. Het ‘Detroit van het Westen’ kreeg zelfs een eigen vliegveld, waar wereldberoemde vliegers als Charles Lindbergh en Amelia Earhart als popsterren werden ontvangen.

Op 11 december 1918 trouwde de twintigjarige Paul met Lucille Parr, een studiegenote aan de universiteit van Californië. Net als hij was ze afkomstig uit een oude Californische familie. Na enkele jaren gewerkt te hebben als salesman, stocks and bonds richtte hij in 1923 zijn eigen beleggingsfirma op. Het was het begin van wat de kranten later zouden beschrijven als een ‘meteoric career’. Al snel kon het jonge stel hun appartement in Oakland verruilen voor een indrukwekkende mansion in koloniale stijl in Piedmont, met uitzicht over de baai. Rond 1927 verkochten ze die om met hun twee jonge kinderen een maandenlange reis te maken naar onder andere New York en New Orleans.

Bij terugkomst betrok het gezin een uiterst luxueus zeven kamers tellend garden apartment in Russian Hill, een van de duurste buurten van San Francisco. Bij die gelegenheid kocht Paul een gloednieuwe Cadillac, die hij contant kon afrekenen. Gedurende de jaren die volgden verbrak de Dow Jones-index op Wall Street het ene na het andere record en leek het geluk van de jonge beleggingsbankier niet op te kunnen. Weliswaar was er in september 1929 sprake van een lichte terugval, maar de koersen herstelden zich snel, om vervolgens nog hoger te reiken dan ervoor.

Ook gedurende de dagen na een plotselinge paniekstemming op de beursvloer op maandag 21 oktober leek de index weer overeind te krabbelen. Maar op 24 oktober, ‘Zwarte Donderdag’, gingen de koersen alsnog onderuit – en nu dieper en sneller dan ooit. Vergeefs sprak president Herbert Hoover kalmerende woorden, vergeefs kochten bankiers en grote beleggers aandelen op in de hoop de markt te sussen. Maar deze keer was er geen redden meer aan. Maandag 28 oktober was het uitverkoop op Wall Street. De koersval was begonnen en hield niet meer op.

Paul William in 1916. PRIVE-BEZIT

*

Paul bevond zich in het oog van de storm. Zijn kantoor werd belaagd door woedende en wanhopige klanten die hun spaargeld van uur tot uur verder zagen verdampen. Uiteindelijk besloot hij naar New York te gaan, in de hoop dat hij daar betere kansen had om zijn fortuin weer naar zijn hand te zetten. Maar in de donkere winter die volgde, daalden de koersen alleen nog maar verder en verzonk Amerika in de diepste economische depressie ooit. In San Francisco zette Pauls oudste broer alles op alles om tenminste nog De Fremery & Co. van de ondergang te redden. Maar voor exclusieve wijnen was geen handel meer en net als voor zoveel andere bedrijven moest ten slotte ook voor dit oude familieconcern het faillissement worden aangevraagd.

In de zomer van 1931 liquideerde Paul zijn firma in San Francisco. Daarna vertrok hij weer naar New York, waar hij bij gebrek aan geld gedwongen was bij vrienden en kennissen te logeren. Enkele maanden later, op 29 september, werd hij voor de grand jury gedaagd wegens verduistering van een bedrag van 1700 dollar dat een van zijn klanten nog van hem tegoed had. Nadat de rechtbank besloten had vervolging tegen hem in te stellen, reisde hij ijlings terug om zijn zaak zelf te bepleiten – en, zo schreven de kranten, met succes:

Na zijn pleidooi keerde De Fremery terug in de gang naast de zaal van de grand jury in het stadhuis. Enkele minuten lang ijsbeerde hij daar rond, maar de jury kwam snel tot een besluit en een glimlachende gerechtsbode nam de zorgen van de jonge belegger weg en verklaarde dat de jury hem een tweede kans zou geven.

Volgens een verslaggever verliet Paul na de uitspraak de rechtszaal met tranen in zijn ogen. Vervolgens moest hij weer pleiten, nu bij zijn oudere broers, die hij ervan moest zien te overtuigen hem de kunstcollectie van de familie te laten gebruiken als onderpand voor het kapitaal dat hij nodig had om een nieuwe start als belegger te maken. Ook deze keer won hij het pleit – al had vooral zijn oudste broer grote twijfels bij de haalbaarheid van de plannen van hun jongste broer. De schilderijen verhuisden naar New York, waar Paul ze voor honderdduizend dollar beleende bij een New Yorkse familie die eigenaar was van de Walgreen Drugstore-keten.

Maar hoe groot Pauls overtuigingskracht ook was, zelfs die was niet opgewassen tegen de allesverlammende malaise die de Verenigde Staten en de rest van de wereld nu in haar greep had gekregen. In 1932 was de Dow Jones, de koersindex die in september 1929 nog op 381 punten had gestaan, teruggezakt naar een historisch dieptepunt van 41 punten. Ergens rond deze tijd moet Paul behalve zijn laatste geld ook zijn moed verloren hebben. Een krantenbericht omschreef hem als ‘inactive’ – oftewel, werkloos.

Op 13 maart 1933 overleed hij in een New Yorks ziekenhuis. De officiële doodsoorzaak was longontsteking. Het overlijden ging zo snel dat zijn vrouw niet eens meer tijd had om naar New York te gaan om afscheid te nemen. Zijn lichaam werd daar daags na zijn overlijden al gecremeerd en het enige wat ze terugkreeg was een urn met zijn as.

Deze keer waren de verslaggevers van de plaatselijke kranten mild, zelfs vol mededogen. Zij wisten welke heldhaftige maar hopeloze strijd hun jonge stadgenoot gestreden had. Een verslaggever lijkt zijn pen niet alleen in inkt, maar ook in tranen gedoopt te hebben toen hij de alinea’s schreef waarmee San Francisco afscheid nam van de jongste kleinzoon van de grote James de Fremery:

Het spel is uit, het rad draait niet meer en de inzet moet nog bepaald worden. Maar het verhaal van dit waagstuk is een van de vele authentieke menselijke verhalen die het vlees en bloed vormen van de geschiedenis van de Depressie (…) Uit de as van oude glorie, een droom en een verloren fortuin, keert nu de as van Paul de Fremery huiswaarts. Het is het trieste einde van een ongelooflijk spel met het lot waarin alleen de Dood valsspeelde.

*

De schilderijen van James en Virginie zouden nooit meer teruggehangen worden op hun vertrouwde plaatsen aan de muren van de Music Room. In plaats van de weelderige feesten die Paul in The Grove had willen geven, organiseerde de gemeente Oakland daar gedurende de jaren dertig van de twintigste eeuw voedseluitdelingen en werklozentrainingen. Dat laatste overigens meer om mensen van de straat te houden dan dat er in deze hopeloze jaren daadwerkelijk kans op werk was.

Vanuit New York drongen de Walgreens ondertussen geregeld aan op terugbetaling van hun honderdduizend dollar, maar niemand in de familie beschikte meer over dit soort bedragen om hun erfgoed te redden. Uiteindelijk werden de schilderijen, op 16 december 1942 meer dan vijftig in getal, voor een fractie van hun waarde geveild worden in het New Yorkse Waldorf Astoria Hotel. Ook de overige erfstukken uit The Grove verdwenen – niet zelden weggehaald uit de depots van het Young Memorial Museum door familieleden die met de opbrengst weer een rekening of schoolgeld voor een van de kinderen hoopten te betalen.

De enige die nooit iets verkocht was Lucille, de weduwe van Paul, die na zijn dood met een elfjarige zoon, een negenjarige dochter en torenhoge schulden was achtergebleven. Na de eerste maanden opgevangen te zijn door de familie van haar tante Adèle in Sacramento, keerde ze terug naar San Francisco op zoek naar werk om zichzelf en haar kinderen te onderhouden. Maar van de erfstukken van haar man deed ze geen afstand. ‘Ze ging nog liever dood van de honger dan iets daarvan te verkopen,’ zoals haar kleindochter later zou verklaren.

Lucille zou haar echtgenoot ruim zestig jaar overleven en nooit hertrouwen. Volgens haar kleindochter knoopte ze met moed, creativiteit en stijl de eindjes aan elkaar en werkte ze altijd, vaak in twee banen tegelijkertijd. En gedurende al die jaren bleef ze de herinnering koesteren aan de zonnige, overmoedige man die haar echtgenoot was geweest. Het schitterende landgoed, de zorgeloze jeugd en het fortuin dat hij voor hen bij elkaar had willen verdienen, kon ze hun kinderen niet meer meegeven. Maar ze had wel iets voor hen wat op termijn misschien nog waardevoller was, en in elk geval beter bestand tegen de tand des tijds. En dat was die heel bijzondere familiegeschiedenis, die voortgezet was door James en Virginie de Fremery, maar die eigenlijk begonnen was met Leon en Juliette.

Hoofdstuk 18

‘Tomorrow is another day’

Tot op de dag van vandaag is San Francisco een stad die makkelijk van zich laat houden. Nog altijd heeft het een onwankelbaar zelfvertrouwen – niet omdat het geen grote tegenslagen heeft gekend, maar omdat het van zichzelf weet dat het die allemaal weer met verve te boven komt. Zo veerde de stad als een van de eerste Amerikaanse steden weer op uit de verlamming van de Grote Depressie en speelde ze als belangrijkste havenstad in het Pacifische Oceaan-gebied een economische en strategische hoofdrol tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Gedurende de tweede helft van de twintigste eeuw verwierf San Francisco faam als swingend middelpunt van de hippie- en homobeweging – ‘The Cool, Grey City of Love’, in de woorden van dichter George Sterling. Tegenwoordig staat de stad te boek als het onbetwiste brandpunt van de techrevolutie en het favoriete speelterrein van de whizzkids uit het nabijgelegen Silicon Valley. Maar onder alle economische voor- en tegenspoed, de oorlogen, de aardbevingen en de revoluties is de stad altijd in essentie zichzelf gebleven: ‘all hills’, met de wildwestmentaliteit van een voormalige frontier town, een poëtische ligging aan de oceaan en een liberale en kosmopolitische uitstraling. En daarmee, nog altijd, ‘the best place to have an easy life’.

Heel anders verging het Oakland, het stadje aan de overkant van de baai dat halverwege de negentiende eeuw nog zo’n groen en landelijk toevluchtsoord voor James en Virginie was geweest. In de loop van de twintigste eeuw werd het met betonnen bruggen verbonden met de nabijgelegen metropool, doorsneden met snelwegen en bebouwd met fabrieken. De deftige, lommerrijke straten uit de tijd van James en Virginie vervielen tot sleetse arbeiderswijken waar vooral zwarte Amerikanen en latino’s werden gehuisvest. Nadat crack en cocaïne in de jaren zestig er hun intrede hadden gedaan, werd de buurt rond The Grove een no man’s land, het toneel van drugscriminaliteit en bendeoorlogen. Anno 1968 was de reputatie van West Oakland zo slecht geworden dat toen de laatste ongetrouwde dochter van Willem de Fremery in The Hills overleed, haar jongste broer hun voormalig ouderlijk huis liever liet slopen dan het een treurige toekomst als huurkazerne of drugspand tegemoet te laten gaan.

Het huis dat James en Virginie samen bouwden staat echter tot op de dag van vandaag fier overeind – zij het niet meer omringd door eeuwenoude eikenbomen en de bloeiende struiken die James zo graag verzamelde, maar door met hoge hekken omringde basketbalveldjes en betonnen skatebanen, die bedekt zijn met tags van beruchte bendes als de Bloods en de Crips.

Gedurende de Tweede Wereldoorlog fungeerde The Grove en het omringende park als zogenaamd ‘hospitality centre’ voor dienstplichtigen van Afro-Amerikaanse afkomst; dit laatste omdat Oakland toen al te boek stond als een overwegend zwarte stad. Toen het huis na de oorlog weer in gebruik werd genomen als buurtcentrum, besloot het gemeentebestuur het park grotendeels te laten kappen en te vervangen door grasvelden, iets wat destijds modieuzer – en misschien ook veiliger – werd geacht. Gedurende de jaren zestig schreef The Grove politieke geschiedenis als hoofdkwartier van de militante protestbeweging de Black Panthers, die in oktober 1966 in een belendende straat door twee zwarte studenten werd opgericht als reactie op het buitensporige geweld van het overwegend blanke politiekorps. Nadat op 6 april 1968 de ongewapende zeventienjarige Bobby Hutton door twaalf politiekogels om het leven was gekomen, werd het De Fremery-park officieus omgedoopt in Lil’ Bobby Hutton Memorial Park. Zijn dood wordt hier nog ieder jaar herdacht.

Een Black Panther-bijeenkomst voor The Grove.
SAN FRANCISCO CHRONICLE

Tegenwoordig wordt het inmiddels lichtblauw geschilderde monumentale pand hoofdzakelijk gebruikt voor de opvang van kansarme kinderen uit de buurt. Binnen is zo goed als niets meer terug te vinden van het ooit zo rijke leven van James en Virginie de Fremery, al is er onder de jonge bezoekers misschien weleens een die zich afvraagt waarom er om de al tientallen jaren ongebruikte en goeddeels achter kasten verstopte haarden blauw-witte tegeltjes met molentjes te zien zijn. Het is te hopen dat hij of zij ooit zal horen hoe er lang geleden, in een eeuw waarin alles nog mogelijk leek en die daarom zo hoopvol was, een vrouw met eveneens een donkere huidskleur met ruisende rokken door deze kamers zwierde, en dat zich in haar veelbewogen levensverhaal uiteindelijk bijna de gehele geschiedenis van zwart Amerika samenbalde.

*

In de stad Charleston, aan de andere kant van het Amerikaanse continent, leeft men nog dagelijks met de onuitwisbare schandvlek van de slavernij. Ironisch genoeg is diezelfde geschiedenis die de slavenhouders ooit in zulke grote rijkdom deed leven ook nu weer een verdienmodel geworden waar vooral de blanke elite wel bij vaart. Nadat kunstenaars, schrijvers en jazzmuzikanten de vervallen charme van de stad gedurende de jaren dertig van de twintigste eeuw ontdekten, waren het culturele klassiekers als de charleston – de kenmerkende dans van de Jazz Age –, de opera Porgy and Bess en het in 1936 gepubliceerde Gone with the Wind die de weg plaveiden voor een zuidelijke renaissance. Het opkomende toerisme bracht vervolgens de dollars binnen om de stad in haar oude glorie te herstellen. Het was precies zoals Scarlett O’Hara, de arrogante plantersdochter in Gone with the Wind, te midden van de ruïnes van haar oude leven al schouderophalend had voorspeld: ‘Tomorrow is another day.’

Ondertussen bleken de voormalige slavenhoudende staten ook gedurende een groot deel van de twintigste eeuw onverbeterlijk waar het de behandeling van hun zwarte inwoners betrof. Na een korte periode waarin zwart en blank relatief broederlijk door elkaar heen leefden, begon rond 1900 de segregatie, een officieel beleid met als doel de rassen zo veel mogelijk van elkaar gescheiden te houden. En al zijn de zogeheten Jim Crow-wetten inmiddels allemaal afgeschaft, nergens anders is de achterstand die de zwarte bevolking erdoor heeft opgelopen zo groot en het racisme nog zo virulent aanwezig als hier, in het zuiden van de Verenigde Staten.

Tegenwoordig is de oude binnenstad van Charleston vooral in trek bij toeristen en miljonairs voor wie de stad weer is wat ze tweehonderd jaar geleden ook was: een van de elegantste en vrolijkste plaatsen van Amerika. Maar de verhouding met het verleden blijft een ongemakkelijke. Want hoe trots kun je zijn op alle zorgvuldig gerestaureerde stadspaleizen in de wetenschap dat die schoonheid is gebouwd op het bloed, het zweet en de tranen van slaven? En hoe blij moet je zijn als je weet dat daarmee nog altijd goed geld wordt verdiend?

In juni 2018 maakte het stadsbestuur voor het eerst officieel excuses voor de in het verleden begane misdaden jegens de zwarte bevolking. Ook werd aangekondigd dat in Gadsden’s Wharf, ooit de plek waar slavenschepen hun menselijke lading losten, een International African American Museum gevestigd zal worden. Maar het blijven vooralsnog vooral symbolische gebaren, die verbleken in het licht van de nu al zoveel generaties durende structurele achterstelling van het grootste deel van de inwoners.

Natuurlijk, ook in de stad waar de kleine Juliette twee eeuwen eerder nog als rechteloos bezit aan de hoogste bieder werd verkocht, is er morgen weer een nieuwe dag – maar schuldeloos zal die hier nog heel lang niet zijn.

*

Terwijl in Juliettes geboortestad de geschiedenis de bezoeker op elke straathoek staat op te wachten, is de historie op de plek waar ze overleed zo goed als helemaal verdwenen – bijna weggevaagd zelfs. James’ geliefde Westland bleek al net zo weerloos tegenover de Vooruitgang en de daarbij horende vernieuwingsdrang als Oakland. De fameuze negentiende-eeuwse ‘broeij- en moestuijnen’ van buitenhuizen als Geerbron en Ouwendijck bleken de voorboden te zijn geweest van een grootschalige tuinbouwindustrie, die de voormalige ‘Tuin van Europa’ in de loop van de twintigste eeuw volledig overwoekerde. Duinen werden afgegraven, kronkelende wegen en riviertjes recht gemaakt, boomgaarden en akkers vervangen door kassenbouw en de oude landgoederen zo goed als allemaal van de kaart geveegd.

Van het toevluchtsoord van Leon en Juliette, het ooit zo fraaie Geerbron, resteren tegenwoordig alleen nog maar een paar stukken muur in een non-descripte gevel in Monster. De buitenplaats Ouwendijck, het geboortehuis van James, hield het nog relatief lang vol, maar werd in 1984 als laatste van de grote Westlandse buitenhuizen uit de zeventiende eeuw gesloopt.

Ook de meeste andere gekoesterde bezittingen van de ooit zo hecht bevriende families Herckenrath en De Fremery vielen ten prooi aan de tijd. De door Willem Pieneman geschilderde beeltenis van de mooie Juliette moet ergens aan het begin van de twintigste eeuw voor de laatste keer vanuit haar lijst de wereld in gekeken hebben. De eigenaar van het portret was op dat moment Jules Herckenrath, de oudste zoon van Gerard. Deze werkte bij de Belgische tak van de befaamde Franse kunsthandel Goupil & Cie. en had het schilderij van zijn Amerikaanse grootmoeder in zijn woonhuis in Brussel aan de muur hangen. In de even spijtige als finale woorden van zijn achterneef Louis Driessen: ‘Dit [schilderij] werd door een brand verwoest rond 1900 in Brussel bij Jules Herckenrath.’

Zelf bezat Driessen, een kleinzoon van Virginies zuster Adèle, het door Pienemans zoon Nicolaas geschilderde portret van Virginie en haar zuster als jonge meisjes. Ook was hij in het bezit van een groot aantal door Juliette zelf geschreven brieven:

Ik had een notitieboek in mijn bezit met kopieën van brieven geschreven door Juliette in de jaren 1839-1844. In de meeste gevallen ondertekende ze met Juliette Herckenrath-De Magnan of née De Magnan, naar Frans voorbeeld (…) De brieven waren geadresseerd aan haar zwagers, aan vrienden, aan haar schoonzussen en aan haar schoonmoeder. Ze waren allemaal in het Frans of het Engels. Een brief aan haar moeder in Charleston maakt melding van de dood van haar vader – ze wenst haar twee broers het allerbeste toe.

Driessen bewaarde zowel het schilderij als het aantekenboek in zijn woonhuis, boven zijn textielhandel in de binnenstad van Hengelo, dat vanwege zijn ligging vlak bij de Nederlands-Duitse grens gedurende de Tweede Wereldoorlog gold als belangrijk spoorwegknooppunt van de Duitse Wehrmacht. Om die reden besloot het geallieerde opperbevel het station ervan op vrijdagavond 6 oktober 1944 te bombarderen. Toen de Amerikaanse bommenwerpers die avond na vijftien minuten lang hun dodelijke lading uitgespuugd te hebben weer terugvlogen naar hun basis, bleek echter niet het station, maar de naastgelegen binnenstad veranderd in een rokende puinhoop.

Het huis van Driessen had een voltreffer gekregen. Zelf overleefde hij het inferno, maar zijn jonge vrouw was een van de honderdvijftig dodelijke burgerslachtoffers van het bombardement. Ook het portret van Virginie en Adèle en de brieven van Juliette vergingen tijdens het bombardement tot as en stof.

*

Twee eeuwen na de eerste ontmoeting van Leon en Juliette zijn de huizen waarin zij en hun kinderen leefden, liefhadden, feestten en rouwden, verdwenen of onherkenbaar veranderd. Vergaarde fortuinen zijn verdampt, bezittingen in rook opgegaan of over de wereld verspreid; het bloed van hun nazaten dusdanig vermengd dat er nog maar zelden iets te zien is van de zwarte voormoeder in de familielijn. Maar wat de tijd niet teniet kon doen, was hun indrukwekkende verhaal.

Karen Bennett was nog maar een klein meisje toen haar elegante, altijd in het zwart geklede grootmoeder Lucille haar hun indrukwekkende familiegeschiedenis vertelde – inclusief het romantische verhaal van de ondernemende Nederlandse voorvader die naar Amerika was gekomen om geld te verdienen en verliefd was geworden op een slavenmeisje. Eenmaal volwassen ging Karen zelf op onderzoek uit. In de Mormon Library in Salt Lake City vond ze het koopcontract uit 1821 waarmee Leon Juliette had gekocht. Vanaf dat moment was haar speurzin niet meer te stuiten en in 2004, lang na de dood van haar oma, publiceerde ze in eigen beheer een boekje met daarin alles wat ze over deze zo tot haar verbeelding sprekende voorouders had kunnen vinden.

In de rest van de gedurende de twintigste eeuw breed uitgewaaiderde Amerikaanse De Fremery-familie lijkt het verhaal in eerste instantie aanzienlijk minder gretig doorverteld te zijn. In de woorden van Paul Caslavka, een achterkleinzoon van Adèle van Löben Sels, de dochter van James en Virginie:

Toen ik, als jongetje, vroeg waarom zij en ik een bruine huid hebben, zei mijn moeder Joan: ‘O, there was a nigger in the woodpile.’ Ze heeft er nooit iets specifiekers over gezegd (…) Mij is verteld dat sommige familieleden vermeldingen over Leon en Juliette vernietigd hebben om onze familie te beschermen tegen Amerikaans racisme. Ik weet zeker dat mijn moeder mijn vader nooit iets verteld heeft over Leon en Juliette omdat hij bevooroordeeld was tegenover zwarten.

Weliswaar werden binnen de Van Löben Sels-clan allerlei gebruiken uit de De Fremery-tijd generatieslang gekoesterd en doorgegeven, zoals het zetten van een schoen met een wortel in december, het aanduiden van grootouders als ‘Apapa’ en ‘Amama’, maar pas nadat Paul het boekje van zijn verre achternicht Karen op internet tegenkwam, besefte hij welk uniek verhaal er schuilging in zijn familiegeschiedenis. Hij zegt:

Ik denk dat het belangrijk is om stil te staan bij de eigenschappen van onze voorouders, omdat ze inzicht geven in onze eigen genetische samenstelling en vermogens (…) Ik bewonder Leon meer dan enig andere voorouder, omdat hij Juliette bevrijdde uit de slavernij, met haar trouwde, met haar kinderen kreeg en hen vervolgens naar Nederland smokkelde in een zo racistische tijd. Hij verzette zich tegen het Zuidelijke systeem voor de liefde van zijn leven en overwon. Mijn eigen vrouw en kinderen reageerden heel nuchter op het verhaal over Leon en Juliette: mijn vrouw is vooral jaloers dat ik zo makkelijk bruin word.

Ook andere achterkleinkinderen van Adèle van Löben Sels denken dat racisme een rol speelde waar het gaat om de relatieve onbekendheid van dit verhaal binnen hun familie. In de woorden van Liddy Tryon, die ook afstamt van Adèle de Fremery:

Ik geloof zeker dat het in Amerika overheersende racisme een factor kan zijn geweest in het niet doorgeven van dit verhaal door de generaties heen (…) In het geval van zowel Virginie als haar nakomelingen denk ik dat de systematische reden simpelweg veiligheid was en is – zowel fysiek als economisch. Virginie en James leefden economisch bevoorrecht, en ik denk dat zij dat ook voor hun kinderen wilden. In Amerika kan het verlies van je ‘raciale status’ dat zeker bedreigen. [Maar] aan deze kant van de familie, als je naar ons allemaal kijkt, denk ik dat de huidskleur van Juliette zeker doorschijnt! Ik bedoel, ik kan een neef horen roepen: ‘Natuurlijk hebben we een zwarte voorouder in onze stamboom (…) ben je blind? [En] hun verhaal is geweldig! Zodra ik het hoorde, was het onmogelijk om me er niet verbonden mee te voelen.

Haar nicht Meta Bunze bevestigt:

Tot ongeveer vijftien jaar geleden had ik nog nooit van Leon en Juliette gehoord. Ik wist wel dat ergens in onze stamboom een Afrikaanse voorouder was, maar ik wist niet hoe of waar. Het was zeer, zeer ontnuchterend en triest om het koopcontract van deze voorouders te zien. Ik betwijfel of de kinderen van Leon of Juliette zich ooit veilig genoeg hebben gevoeld om hun Afrikaanse wortels openlijk te bespreken, of ze nu in Europa woonden of elders naartoe waren geëmigreerd (…) Ikzelf heb het privilege om deze geschiedenis openlijk te kunnen bespreken zonder angst dat het eventuele gevolgen heeft voor mijn eigen leven, zoals dat mogelijk wel het geval is voor iemand die zich identificeert als Afro-Amerikaans. Uiteindelijk maakt het me trots, vooral op de vrouwen in de familie.

*

Voor de Nederlandse nazaten van Leon en Juliette bleef hun verhaal door de jaren heen een veel vanzelfsprekender deel van van hun geschiedenis. Deels kwam dat doordat het al in 1923 uitgebreid werd gepubliceerd in het familieboek van de met de Herckenraths verwante familie Van Erven Dorens, deels doordat er in Nederland een zeer tastbare herinnering aan hun voorouders is, namelijk het familiegraf in Monster, dat Leon ooit voor zijn moeder en twee jonggestorven kinderen bouwde, en dat in de herfst van 1861 ook zijn laatste rustplaats werd.

Ruim veertig jaar nadat Leon in het graf was bijgezet, ging in 1903 de zware eikenhouten deur in de duinen weer open – nu voor zijn dochter Pauline. Drie jaar later volgden de laatste twee, de bijna gelijktijdig overleden ‘zwarte Herckenraths’, Louis en Emma. Ook de oude baker van Monster, die kennelijk zo gesteld was geweest op Juliette en haar kinderen dat ze besloten had na haar dood samen met hen de eeuwigheid in te gaan, werd in de crypte begraven.

Daarna bleef het meer dan een eeuw lang stil in het graf. Eromheen gebeurde echter wel iets. In de jaren dertig kwam de kelder door het afgraven van de duinen bij Monster ten behoeve van de kassenbouw vijf meter boven het maaiveld te liggen en veranderde daardoor in een grafheuvel. Voor de kinderen uit de buurt werd de met gras overgroeide verhoging tussen de kassen een geliefde speelplaats. Tijdens de oorlog gebruikten nietsvermoedende Duitse militairen de heuvel om er een 88mm Anti Aircraft Battery op te zetten. Toen de grond onder het gewicht ervan begon weg te zakken en ze van buurtbewoners hoorden dat daaronder dode mensen lagen, werd de post ijlings ontmanteld en de plek weer voor jaren met rust gelaten.

In 1976 was het graf dusdanig vervallen dat het gevaarlijke situaties opleverde voor spelende kinderen en het op de nominatie stond om gesloopt te worden. Op initiatief van lokale historici werd een reddingsactie op touw gezet. De toenmalige eigenaresse – een achterkleindochter van Virginies zuster Adèle – verkocht het in 1981 aan de gemeente Monster voor het symbolische bedrag van één gulden op voorwaarde dat het gerestaureerd zou worden. Na een tweede opknapbeurt, in 2006, kreeg het inmiddels door een grote nieuwbouwwijk omringde graf de status van Rijksmonument.

Nu gaat de eikenhouten deur van het graf één dag per jaar open in het kader van de Open Monumentendag. Bezoekers kunnen een dag lang vanaf de drempel een blik naar binnen werpen, alvorens de deur weer afgesloten en het hek vergrendeld wordt. Daarna wordt het weer stil en hoor je vooral het geluid van de zee achter de duinen en de meeuwen die er krijsend overheen vliegen.

Ingang van het Herckenrath-graf in Monster. JOHAN DIJKSHOORN

Binnen liggen tot op de dag van vandaag nog altijd Leon en Juliette zoals ze hier ooit ter ruste werden gelegd, zij aan zij in hun eikenhouten kisten, omringd door hun kinderen, familie en getrouwen. Veel monumenten zijn er niet meer over in het Westland, maar het Herckenrath-graf is dan ook meteen een heel bijzondere. Niet alleen als een blijvende herinnering aan een familie die zich op geen enkele manier liet begrenzen, maar ook als symbool voor een liefde die zich niet ondergronds liet houden en uiteindelijk niet alleen de wereld, maar ook de tijd trotseerde.

Aan de lezer

Ik schrijf nooit een boek om een punt te maken. Ik schrijf vanuit een combinatie van nieuwsgierigheid, reislust en een soort innerlijke ambitie – omdat ik zin heb in een specifiek verhaal, het spannend vind om te kijken of het me gaat lukken om het bij elkaar te puzzelen en benieuwd ben naar wat ik onderweg allemaal ga meemaken. En natuurlijk ook omdat ik nieuwsgierig ben naar het resultaat. Zoals de schilder Armando ooit zei toen hem gevraagd werd waarom hij op zijn tachtigste nog altijd weer een groot wit doek op de schildersezel zette en de verfkwast ter hand nam: ‘Omdat ik zo graag wil weten hoe het afloopt.’

Zo begon ook dit avontuur. Het allereerste zaadje werd geplant door een mail die me werd toegestuurd toen ik me, nu al jaren geleden, nog directrice van een weeshuis kon noemen. Dat was mijn ‘Weeshuis voor Verlaten Verhalen’, geboren uit de noodzaak om in elk geval íéts te kunnen doen met al die mooie geschiedenissen die op mijn pad kwamen en die ik nooit allemaal met een boek recht kon doen. Met mijn toentertijd in een tijdschrift gepubliceerde ‘weeshuis’ had ik het gevoel ze toch nog een beetje te kunnen opvangen.

Een van die weesjes, bij mij ondergebracht door de monumentenambtenaar van de gemeente Westland, was het verhaal van Leon en Juliette. Het maakte toen al diepe indruk op me. Wat een bijzondere geschiedenis, dacht ik, dáár zou ik wel een paar jaar van mijn schrijversleven aan willen wijden. Toch durfde ik het eerst niet aan – het leek me te ver weg, zowel in tijd als wat betreft geografische afstand, om tot een levensvatbaar project te kunnen uitgroeien. Maar helemaal loslaten deed het verhaal me nooit. Toen een van mijn andere boeken in 2017 mijn pad naar Amerika effende en ik het – per definitie in omvang beperkte – Boekenweekgeschenk mocht schrijven, besloot ik het in een vlaag van overmoed toch te proberen.

Een grote rol bij deze beslissing speelde het feit dat ik me als schrijver het liefst verdiep in een wereld en een onderwerp waarvan ik het gevoel heb dat ik ze nog niet echt begrijp. Dat gold ook voor de op slavernij gebaseerde samenleving die zo centraal stond in de levens van Leon en Juliette. Weinig historische gebeurtenissen hebben zulke grote en zichtbare sporen in de wereld achtergelaten als de trans-Atlantische slavenhandel, de grootste gedwongen volksverhuizing ooit. Desondanks besefte ik toen ik me in deze geschiedenis begon in te lezen hoe weinig ik er eigenlijk van wist. Hoe was het bijvoorbeeld mogelijk dat de slavernij tot ver in de toch al behoorlijk verlichte negentiende eeuw in een groot deel van Amerika kon voortduren? Hoe kon een gemeenschap die zichzelf als beschaafd en humaan beschouwde, waarin boeken werden gelezen, naar het theater werd gegaan en de laatste mode werd gevolgd, er zó koppig voor kiezen dit systeem te rechtvaardigen terwijl de rest van de wereld er al lang afstand van genomen had?

En dus stuurde ik ergens in de eerste maanden van 2018 een mailtje aan een mij volstrekt onbekende mevrouw in San Francisco, die rond 2004 op allerlei Amerikaanse genealogiesites informatie had achtergelaten waaruit ik opmaakte dat ze weleens een directe nakomeling van mijn Monsterse echtpaar kon zijn. Het antwoord kwam de volgende ochtend al. Jazeker: deze Karen Bennett was via de De Fremery-tak inderdaad een achterachterkleindochter van Juliette en Leon Herckenrath. Waarop de vraag volgde: ‘How can I help you?’

*

Een geanimeerde mailwisseling met Karen Bennett en enkele telefoontjes naar Monster later stond ik op 9 juli 2018 voor het eerst voor het graf van Leon en Juliette. Nooit was ik een boek fysiek zó dicht bij mijn hoofdpersonen begonnen. Ik legde witte rozen op de twee donkere eikenhouten kisten die me als de hunne werden aangewezen en plande mijn eerste researchreis naar Charleston. Maar pas toen ik daar een halfjaar later rondliep, de slavenplantages bezocht en de boeien in het museum en de dikke muren van het Work House met eigen ogen zag, begon ik ten volle te begrijpen wat een extreem verhaal ik eigenlijk in handen had. ‘Een lief verhaal in wrede tijden’ noemde ik het als iemand me in die tijd vroeg waar ik mee bezig was en daarvan was geen woord te veel gezegd.

Tegelijkertijd ervoer ik de geschiedenis die ik probeerde te reconstrueren ook als hoopvol – al was het maar omdat het zo mooi laat zien dat er zelfs onder de zwaarste omstandigheden toch altijd weer individuen moedig genoeg zijn om hun eigen hart, geweten en levensweg te volgen. En dat vond ik behalve bemoedigend ook relevant. Lezen we niet elke dag in de krant over mensen die, net als mijn hoofdpersonen, in feite iets heel gewoons willen – liefhebben, een bestaan opbouwen, een goede toekomst voor hun kinderen – maar die door economische of politieke omstandigheden vermalen dreigen te worden? In die zin was Leon & Juliette voor mij een verhaal van alle tijden, niet het minst van de huidige. Met die motivatie publiceerde ik in het voorjaar van 2020 mijn Boekenweekgeschenk.

Toen ik dat manuscript inleverde, was ik nog in de veronderstelling klaar te zijn met dit verhaal. Maar het verhaal was dat duidelijk nog niet met mij. Boeken, zo heb ik ervaren, zijn namelijk net als kinderen: ze gaan uiteindelijk hun eigen gang. En terwijl de drukpersen al bijna warmliepen om het boekje te drukken, besloot ik begin 2019 toch nog naar San Francisco af te reizen om Karen Bennett persoonlijk te ontmoeten en te checken of ik écht niets essentieels over het hoofd had gezien. En daar in de woonkamer, boven op een antieke kast, vond ik opnieuw iets wat me niet meer losliet en dat was het in goud gevatte portret van de oudste dochter van Leon en Juliette.

Het levensverhaal van Virginie de Fremery bleek een boek op zich. Als slavin geboren en gedoopt in Charleston, op haar negende door haar vader naar Nederland gesmokkeld, overleed ze uiteindelijk als één van de rijkste vrouwen van Californië. En toen Karen me het verhaal vertelde van haar grootvader Paul, die ten onder ging aan zijn heroïsche pogingen om de familienaam hoog te houden, besefte ik dat dit project – eigenlijk zonder dat ik het in de gaten had – uitgelopen was op de familiekroniek die ik altijd al eens had willen maken.

De dood van George Floyd op 25 mei 2020 en de opkomst van de Black Lives Matter-beweging benadrukten voor mij alleen nog maar het belang om juist dit, uit racistische overwegingen door tussenliggende generaties te vaak weggemoffelde, verhaal weer op te graven en vast te leggen.

*

Zoals ik al eerder stelde: ik schrijf nooit een boek om een punt te maken. Maar gek genoeg maakt zo’n boek dat zelf tijdens het schrijfproces altijd wel, in elk geval voor mij persoonlijk. Zo leerde het verhaal van de Herckenrath-de Fremery-familie mij een les over de vooruitgang en de veerkracht van de mens – en daarmee bescheidenheid ten aanzien van mijn eigen voorspellende vermogen.

Wie had bij de doop van Virginie in 1824 kunnen voorspellen welke wendingen haar leven zou nemen? Wie had kunnen voorzien dat toen James de eerste primitieve, maandenlange tocht naar San Francisco maakte, hij de afstand naar Europa ooit in het grootste comfort en binnen een paar weken zou kunnen overbruggen? We kunnen niet voorzien wat ons te wachten staat en dat is niet alleen beangstigend, maar ook een troost, zeker zolang er altijd weer mensen blijken te zijn met genoeg lef en liefde om onoverkomelijk lijkende grenzen te durven doorbreken en nieuwe avonturen aan te gaan.

Ondertussen besef ik heel goed dat ik dit verhaal vanuit mijn eigen interpretatie heb verteld – uitgaande van mijn persoonlijke beleving en geschiedenis, gebruikmakend van de taal die mij het meest natuurlijk voorkomt en de kennis die ik heb. En dat het dus heel goed mogelijk is dat een andere schrijver een heel verschillende invulling zou geven aan de feiten die ik zo zorgvuldig mogelijk heb opgedolven en gerangschikt. Dat zo iemand deze geschiedenis op een andere manier zou opschrijven en andere conclusies zou trekken. En dat er wellicht mensen zijn die vinden dat dit specifieke verhaal beter door een auteur met een andere achtergrond of zelfs een andere huidskleur dan de mijne verteld had moeten worden.

Voor mij zijn dat soort discussies geen probleem, al is het maar omdat ik altijd probeer zo min mogelijk tussen mijn verhaal en de lezer in te gaan staan en verschillende meningen erover vooral als een compliment beschouw. Zolang we elkaar daarbij allemaal maar datgene gunnen wat het eigenlijke startpunt is van deze familiekroniek, namelijk datgene wat een jonge Hollander tweehonderd jaar geleden schonk aan het meisje dat hem tijdens zijn donksterste uren had verpleegd: vrijheid.

Annejet van der Zijl

Bergen, 2 januari 2021

Dankwoord

Elk boek heeft beschermengelen nodig. En al helemaal een boek als dit, waarbij het historisch onderzoek zo complex was en de bronnen letterlijk over de hele wereld verspreid lagen. Vaak heb ik me de afgelopen jaren in mijn kleine schrijfhuisje aan het duin gevoeld als een spin in een internationaal informatienetwerk, dat als gezamenlijk doel had het verhaal van het geslacht Herckenrath-de Fremery op te graven. Zonder alle verre en nabije ‘reisgenoten’ die ik onderweg ben tegengekomen had ik dit avontuur nooit kunnen volbrengen en was dit boek er niet geweest.

Hoewel het onmogelijk is om iedereen met naam en toenaam te noemen (en hierbij alvast excuses aan hen die ik ten onrechte vergeten ben), wil ik toch een poging doen de belangrijkste medewerkers aan dit project persoonlijk te bedanken. Dat doe ik in volgorde van ‘opkomst’. Ik begin dus met twee mensen wier rol eerder in de tekst al duidelijk werd, namelijk Peter Bouwer, lid van de Monumentencommissie van de gemeente Westland, en Karen Bennett, de Amerikaanse nazaat voor wie dit verhaal een levensmissie was geworden. Het waren vervolgens de ‘Mannen van Monster’ – oftewel Leo van den Ende van de Historische Vereniging Monster-Ter Heijde, Gerard Beijer van de Historische Vereniging Naaldwijk-Honselersdijk en Ton Immerzeel van het Westlands Museum – die mij verder door de geschiedenis gidsten, al snel bijgestaan door Felix-Jan Kuypers, nazaat van de Nederlandse Herckenrath-tak.

De geweldige Eline Hopperus Buma reisde met mij naar en in Charleston, waar onze weg al gebaand was door Kristen Gehrman, de – toevallig – uit South Carolina afkomstige Amerikaanse vertaalster van dit boek. Maria Mansfield Richardson was onze onvermoeibare gids in historisch Charleston en bracht ons in contact met onder andere curator John Grahame Long van The Charleston Museum, manager Valerie Perry van het Aiken-Rhett House Museum en professor Harlan Greene van het College of Charleston. Laatstgenoemde koppelde mij weer aan onderzoeker Jesse Bustos-Nelson, die in de maanden die volgden met even grote inzet als deskundigheid de plaatselijke archieven uitdiepte op zoek naar sporen van mijn hoofdpersonen. Warme herinneringen bewaar ik ook aan de gastvrijheid en het fantastische gezelschap van Bas Blokker, NRC-correspondent te Washington, en de behulpzaamheid van Henriette Rahusen van de National Gallery of Art in Washington.

Het CPNB, met name Esther Scholten en Eveline Aendekerk, dank ik voor de mogelijkheid Leon & Juliette als Boekenweekgeschenk 2020 te kunnen publiceren; het team van Uitgeverij Querido, in het bijzonder Annette Portegies en Patricia de Groot, voor de redactionele begeleiding daarvan en Aldith Hunkar voor haar morele steun op een cruciaal moment. Weliswaar werd de bij het Boekenweekgeschenk behorende boekhandelstournee halverwege getorpedeerd door de COVID-19-pandemie, maar voor mij werd dat in de weken die volgden meer dan gecompenseerd door de ongekende hoeveelheid lezers die de moeite namen op mijn boekje te reageren. Onder hen genealoog Frank Rijckaert, Michael Levkoff en Maarten van der Schaft, die ik alle drie zeer erkentelijk ben voor hun spontane bijdragen aan mijn onderzoek. Na een mail waarin hij mij zachtzinnig wees op een fout detail, ontpopte lezer Willem Keeris zich zelfs tot een heus ‘Hoofd Scheepvaart’. Waar hij alle details over de wonderbaarlijke reizen van mijn hoofdpersonen wist te vinden is mij tot op de dag van vandaag een raadsel, maar feit is dat de met krantenartikelen, passagierslijsten en illustraties verluchte mails die hij mij in de loop van de tijd toestuurde gezamenlijk bijna een boek op zichzelf verdienen.

Ondertussen vormde zich in Seattle en New York een geducht supportersblok voor dit boek in de persoon van dr. Elizabeth DeNoma, Liza Darnton en de overige leden van het redactieteam van mijn Amerikaanse uitgeverij Amazon Crossing. Met hun aanmoediging en steun ondernam ik, weer samen met Eline Hopperus Buma, de grote reis naar de Amerikaanse Westkust. De herinneringen aan de gastvrijheid van Karen Bennett en haar dochter Kirsten Flax in San Francisco behoren tot de meest gekoesterde in mijn schrijverscarrière. Luis en Michael Demafeliz en de rest van het fantastische team van het Nikko Hotel in San Francisco boden ons letterlijk en figuurlijk alle ruimte voor onze research – waarbij de moral support van mascottehond Buster vooral niet vergeten mag worden.

Dr. Weston Naef, voormalig conservator Photography van het Getty Museum in Los Angeles, deelde gul allerlei details van zijn eigen jarenlange research naar James de Fremery; Frits, Paul en Karina van Erven Dorens in Den Haag stelden mij hun historische familieboek ter beschikking; en Liddy Tryon in Colorado zorgde ervoor dat ik toegelaten werd tot de besloten Ancestry-club van de nazaten van James’ dochter Adèle. De bijdragen van onder meer haarzelf en Paul Caslavka, Sally Malast en Meta Bunse boden mij een uniek perspectief op de manier waarop dit familieverhaal de tijd heeft overleefd.

Speciale dank ben ik verschuldigd aan dr. Guus Veenendaal, die ik benaderde in zijn hoedanigheid als spoorweg- en Amerika-kenner, maar die uitgroeide tot enthousiast begeleider en onmisbaar historisch geweten gedurende het laatste stadium van dit project. Een al even belangrijke stut onder dit boek was ook deze keer weer mijn vriendin en vaste meelezer Sefanja Nods, die ook op de meest moeizame momenten van dit project de moed en vooral het plezier erin gaande hield. Voor dat laatste dank ik ook mijn onvolprezen thuisfront – inclusief nu al jarenlange constanten als de wandelclub, de schrijfclub en de yogaclub. ‘Lieve jongens’, (zoals Bas B. altijd zegt) – ook al konden we elkaar het laatste jaar soms maar heel beperkt zien, ik voel jullie altijd in de buurt. Dank voor jullie gezelschap, steun en geloof in mij.

Ten slotte wil ik het team van uitgeverij Hollands Diep noemen, in het bijzonder Elco Lenstra, Jasper Henderson, Lenneke Cuijpers, Lynn Plagmeijer en Adriënne Ummels. In de door crisis overschaduwde, voor velen zo moeizame donkere winter van 2020 zetten zij op de valreep van het nieuwe jaar met elkaar de schouders eronder om van mijn getikte manuscript een zo goed en zo mooi mogelijk boek te maken. Ik heb me daar zeer door gesteund gevoeld.

Noten

Noot vooraf: omwille van de leesbaarheid is de Oudnederlandse spelling in de citaten aangepast naar hedendaags Nederlands.

Hoofdstuk 1: De fortuinzoeker

‘Een levendig, spraakzaam’. Bennett, K. (2004). The Herckenrath Family. San Francisco: K.M. Bennett, p. 1.

‘Hij had medelijden’. Bennett, K. (2004), p. 23.

‘Een oord van’. Schaft, M. van der (2016). ‘De bewoners van de buitenplaatsen Oostduin en Alsemgeest in ’s-Gravenzande. Met bijzondere aandacht voor Sebastiaan Cornelis Nederburgh (1762-1811).’ In: Historisch Jaarboek Westland 2016 (p. 127-146). De Lier: Genootschap Oud-Westland.

‘hoffstede van plaisantie’. Werkgroep Oud-Monster (1980). Geerbron en zijn bewoners: Geschiedenis van een Monsterse buitenplaats. Monster: Werkgroep Oud-Monster, p. 10.

‘de vrolijkste stad’. Rosen, R.N. (1997). A Short History of Charleston. Columbia: University of South Carolina Press, p. 27.

Hoofdstuk 2: De stad…

‘Deze stad biedt’. Reynolds, R. (2007). Wealthy Free Women of Color in Charleston, South Carolina During Slavery (proefschrift). Amherst: University of Massachusetts Amherst, p. 67.

‘Negroes swarm in’. Reynolds, R. (2007), p. 27.

‘Carolina lijkt eerder’. Rosen, R.N. (1997), p. 67.

‘... een voortdurend despotisme’. Rosen, R.N. (1997), p. 44.

‘Ik walg elke’. Pope-Hennessy, J. (1968). Sins of the Fathers: A Study of the Atlantic Slave Traders 1441-1807. New York: Knopf, p. 4.

‘Een hedonistischer, meer’. Rosen, R.N. (1997), p. 32.

‘De heren planters’. Rosen, R.N. (1997), p. 36.

‘darkies’; ‘their automatic noiseless’; ‘Je eigen bedienden’. Robinson, K.S. (2008). Grandeur Preserved: The House Museums of Historic Charleston Foundation. Charleston: The History Press, p. 69.

‘20 stripes on’. Rosen, R.N. (1997), p. 71.

Hoofdstuk 3: … en het meisje

‘Ze schrijven vanuit’. Rosen, R.N. (1997), p. 65.

‘Vier gienjes beloning’. Anoniem (1796, 26 november). In: The Augusta Chronicle.

‘Claudius Magnan &’. Anoniem (1801, 15 mei). In: L’Echo du Sud.

‘James Magnan – Cases’. Anoniem (1817, 27 mei). In: Charleston Gazette.

‘shy nine year’. Bennett, K. (2004), p. 1.

‘de grootste toewijding’. Erven Dorens, J. van (1928). Een en ander over onze familie. Parijs: J. van Erven Dorens, p. 39.

Hoofdstuk 4: Het contract

‘Over de enjoyment’. Quincy, J. (1915-1916). ‘Journal of Josiah Quincy Jr. 1773.’ In: Proceedings of the Massachusetts Historical Society 49, p. 463.

‘Bij dezen erken’. Bennett, K. (2004), p. 17.

‘De beide jongelieden’. Erven Dorens, J. van (1928), p. 40.

‘zulk een schoonheid’. Allebé, G. (1827-1888). [Bijdrage van 25 december 1861.] Dagboeken van Gerard A.N. Allebé. Amsterdam, Parijs en België. Archief van de familie Allebé, Stadsarchief Amsterdam (inv.nr. 423).

‘waar de grote’. The Statutes at Large of South Carolina, 20 december 1820.

‘There was a’. Reynolds, R. (2007), p. 163.

‘elke weerspannige of’. Karras, A. & J.R. McNeill (2002). Atlantic American Societies: From Columbus Through Abolition 1492-1888. Londen/New York: Routledge, p. 137.

Hoofdstuk 5: Magazine Street

‘De negatiefste uitdrukking’. Holton Fant, J. (red.) (2016). The Travelers’ Charleston: Accounts of Charleston and Lowcountry, South Carolina, 1666-1861. Columbia: University of South Carolina Press, p. 236.

‘Nadat allerlei meningen’. Holton Fant, J. (red.) (2016), p. 241.

‘Mannen en vrouwen’. Anoniem (1838). ‘Recollections of slavery by a runaway slave.’ In: The Emancipator.

‘Op 10 oktober’. St. Mary of the Annunciation [Doopregisters van 10 oktober 1824.] Roman Catholic Archive. Hasell Street, Charleston.

‘Ondergetekenden zijn heden’. Anoniem (1828, 6 juni). In: The Charleston Courier.

‘Het beledigen van’. Grahame Long, J. (2012). Charleston: Violence Refined in the Holy City. Charleston: The History Press, p. 52.

‘free child’. St. Mary of the Annunciation [Doopregisters van 9 mei 1830.] Roman Catholic Archive. Hasell Street, Charleston.

Hoofdstuk 6: Angst

‘a covenant with’. Saye, Albert B. (1975). ‘A covenant with Death: an essay-review.’ In: The Georgia Historical Quarterly 59 (3), p. 330-334.

‘Negers zijn de’. Reynolds, R. (2007), p. 3.

‘Ik was niet’. Holton Fant, J. (red.) (2016), p. 269.

‘Ik zie niets’. Rosen, R.N. (1997), p. 94.

‘Thomas Roger verklaart’. Bennett, K. (2004), p. 15.

‘de zoete Virginie’. Allebé, J. (1831-1839). [Ingekomen brieven van vader Jacobus J. Allebé, gedateerd van 30 november 1833.] Correspondentie Therésia Augusta Alida Allebé (1823-1901). Archief van de familie Allebé, Stadsarchief Amsterdam (inv.nr. 423.42).

‘Beurt voor beurt’. Erven Dorens, J. van (1928), p. 40.

Hoofdstuk 7: De vliegende Hollander

‘De hele familie’. Erven Dorens, J. van (1928), p. 28.

‘De kinderen van’. Erven Dorens, J. van (1928), p. 40.

‘zoo schoon en’. Allebé, J. (1831-1839). [Ingekomen brieven van vader Jacobus J. Allebé, gedateerd van 12 september 1836 en 8 mei 1839.] Correspondentie Therésia Augusta Alida Allebé (1823-1901). Archief van de familie Allebé, Stadsarchief Amsterdam (inv.nr. 423.42).

‘Die beiden waren’. Erven Dorens, J. van (1928), p. 31.

‘Weet, alle mannen’. Bennett, K. (2004), p. 15.

‘To reside in’. Anoniem (1839, 15 november). In: The Christian Watchman.

‘pleased’; ‘flattered’. State of South-Carolina (1845). Reports and Resolutions of South Carolina to the General Assembly. Columbia: A.G. Summer, p. 129.

‘Hij behoort, als’. State of South-Carolina (1845), p. 132.

‘Hoe zulks de’. Allebé, J. (1831-1839). [Ingekomen brieven van vader Jacobus J. Allebé, gedateerd van 12 september 1836 en 8 mei 1839.] Correspondentie Therésia Augusta Alida Allebé (1823-1901). Archief van de familie Allebé, Stadsarchief Amsterdam (inv.nr. 423.42).

Hoofdstuk 8: De zwarte Herckenraths

‘Zware en aanstekende’. Anoniem (1840, 9 maart). In: Algemeen Handelsblad.

‘the handsomest ball’. Robinson, K.S. (2008), p. 49.

‘Er heerste nog’. Holton Fant, J. (red.) (2016), p. 225.

‘Als een neger’. Rosen, R.N. (1997), p. 79.

‘2 slimme, intelligente’. Anoniem (1840, 9, 18 en 22 september, 19 oktober). In: The Charleston Courier.

‘Onze instituties zijn’. Rosen, R.N. (1997), p. 94.

‘Overigens leefde hij’; ‘rijzig jonkman’. Blok, P.J. (1901). ‘Levensbericht van James de Fremery.’ In: Levensberichten van afgestorven medeleden van de Maatschappij der Nederlansche Letterkunde. Bijdragen tot de Handelingen van 1900-1901, p. 108.

‘We vinden het’. Fremery, D. de (1969). De Fremery-Campbell. San Francisco, p.10.

‘Herckenrath, residence Amsterdam’. Ancestry.com. U.S., City Directories, 1822-1995, New York. Provo, Utah. Ancestry.com Operations, Inc., 2011.

‘Où peut-on être’. Werkgroep Oud-Monster (1980).

‘’k Ben innig’. Werkgroep Oud-Monster (1980).

‘Go West, young’. Greeley, H.J. (Datum onbekend). In: New York Tribune.

Hoofdstuk 9: De Argonauten

‘Hundreds of passengers’. Anoniem (1849, 17 oktober). In: The Newark Daily Advertiser.

‘My eye was’. Brands, H.W. (2019). Dreams of Eldorado: A History of the American West. New York: Basic Books, p. 225.

‘Gold! Gold! Gold’. Brands, H.W. (2019), p. 228.

‘De boer verliet’. Brands, H.W. (2019), p. 258.

‘Als Californië ooit’. Daria jr., Richard Henry (1968). Two years before the mast. Londen, p. 48.

‘Ko is naar’. Fremery, D. de (1969), p. 12.

‘De laatste avonden’; ‘very pleasant passage’. Fremery, J. de, Memories, p. 2.

‘very heavy rains’. Fremery, J. de, Memories, p. 1.

‘Awful road, water’; ‘a horrible place’. Fremery, J. de, Memories, p. 1.

‘To our inexpressible’; ‘Herman behield zijn’. Fremery, J. de, Memories, p. 2.

‘Een frissche en’. Da Costa, I. (1863). ‘Ter nagedachtenis van mijn jongen vriend Herman Gildemeester, in drie-en-twintig-jarigen ouderdom van op de haren des oceaans opgenomen in de rust zijns heeren.’ In: Kompleete dichtwerken. Deel 3. Haarlem: A.C. Kruseman, p. 224.

‘Never had I’. Muir, J. (1912). The Yosemite. New York, p. 48.

‘Het aangezicht van’. Fremery, J. de, Memories, p. 2.

‘How happy we ’. Fremery, J. de, Memories, p. 3.

Hoofdstuk 10: Goud & Vuur

‘Splendid view... Magnificent’. Fremery, J. de, Memories, p. 15.

‘He who cannot’. Berglund, B. (2007). Making San Francisco American: Cultural Frontiers in the Urban West, 1846-1906. Lawrence: University Press of Kansas, p. 29.

‘queer looking china’. Fremery, D. de (1969). De Fremery-Campbell. San Francisco, p. 94.

‘In de avond’. Fremery, J. de, Memories, p. 16.

‘Iedere nieuwkomer in’. Berglund, B. (2007), p. 3.

‘We hebben hier’. Brands, H.W. (2019), p. 253.

‘Voor verdere informatie’. Anoniem. (1850, 27 mei). In: Daily Alta California.

‘Wat een verandering’. Aspinwall, J.L. (2019). Golden Prospects: Daguerreotypes of the Californian Gold Rush. Kansas City: Nelson-Atkins.

‘Van het gezegde’. Fremery, J. de (mei, 1894). Zeer Waarde Broeder. p. 1, 3.

‘Het is vreemd’. Fremery, J. de, Memories, p. 15.

‘One of the’. Johns, M. (2018). San Francisco: Instant City, Promised Land. Londen: Reaktion Books, p. 22.

‘Sommige delen van’. Fremery, D. de (1969), p. 71.

‘any numbers of’. Fremery, D. de (1969), p. 94.

‘The very air’. Johns, M. (2018), p. 24.

Hoofdstuk 11: Virginie en de oceaan

‘Zij, met een’ e.v. Fremery, J. de, Memories, p. 19-20.

‘Wall Street kan’. Dary, D. (1986). Entrepeneurs of the Old West. New York: Knopf, p. 125-126.

‘Vierde jubileum van’. Fremery, J. de (1849-1877). [Bijdrage van 2 november 1857.] Diaries. Bancroft Library, Universiteit van Californië-Berkeley. (Call Number: BANC MSS 85/43 c).

Hoofdstuk 12: De afrekening

‘Wie de liefde’. Allebé, G. (1827-1888). [Bijdrage van 24 december 1861.] Dagboeken van Gerard A.N. Allebé. Amsterdam, Parijs en België. Archief van de familie Allebé, Stadsarchief Amsterdam (inv.nr. 423).

‘Wat is dát’. Allebé, G. (1861). [Ingekomen brieven van broer Gerard A.N. Allebé.] Correspondentie Therésia Augusta Alida Allebé (1823-1901). Archief van de familie Allebé, Stadsarchief Amsterdam (inv.nr. 423.43).

‘blijk van mijn’. Tijdeman, Gerrit J.T. (notaris). (1858). [Testament L.J. Herckenrath.] Notarieel Naaldwijk. Historisch Archief Westland, Naaldwijk.

‘Het is niet’. Lincoln, A. (1861). Inhuldigingsspeech op 4 maart 1861, Washington.

‘[vanavond was] het’. Rosen, R.N. (1997), p. 110.

‘het einde mijns’ Bennett, K. (2004), p. 23.

‘Een stad van’. Whitelaw, R.N.S, & A.F. Levkoff. (1975). Charleston Come Hell or High Water. Columbia: University Of South Carolina Press, p. 16.

‘Een grootse slavenmaatschappij’. Vann Woodward, C. (1951). Origins of the New South. Baton Rouge: Louisiana State University Press, p. 567.

‘De totale rijkdom’. Middleton, M.M. & E. FitzSimons Good. (2010). Hidden History of Old Charleston. Charleston: The History Press, p. 72.

‘Zwakheid van vermogens’. Anoniem. (1861, 26 september). In: Algemeen Handelsblad.

Hoofdstuk 13: Een stad van wonderen

‘The birds and’. Johns, M. (2018), p. 18.

‘She is all’. Burgess, G. (2015). The Heart Line: A Drama of San Francisco. San Francisco, p. 151.

‘City of Wonders’. Johns, M. (2018).

‘Geen door mensenhanden’. Brands, H.W. (2019), p. 413.

‘double barreled shotgun’. Fremery, D. de (1969), p. 17.

‘Ik vind het’. Fremery, D. de (1969), p. 24.

‘op initiatief van’. Lieber, F. (red.) Encyclopedia Americana: The American Biographies. New York-Chicago: Americana Corporation, p 120.

‘Hij was een’. Anoniem (1899, mei 30). ‘Passing of James de Fremery, a well-known pioneer citizen.’ In: San Francisco Chronicle.

‘De dames die’. Melton, R., G. & J.L. (2014, 4 mei). ‘Ladies Relief Society.’ Oakland Wiki.

Hoofdstuk 14: De gouden spijker

‘The last rail’. Brands, H.W. (2019), p. 301.

‘Laten we, nu’. Edwards, T. (2019). ‘Before the Midwinter Fair: The Mechanics’ Institute’s “Pacific Rim” Industrial Exhibitions of 1869 and 1871.’ In: The Argonaut, Journal of the San Francisco Historical Society 30 (1), p. 15.

‘a very miserable’. Fremery, D. de (1969), p. 74.

‘De bouw van’. Bartlett, R.A. (1974). The New Country: A Social History of the American Frontier, 1776-1890. New York: Oxford University Press, p. 416.

‘Vandaag is Adèle’. Fremery, F. de (1877, 6 juni). In: Ernst, A Journal.

Hoofdstuk 15: Liefste

‘To my dearly’. Fardon, G.R. (ca. 1859-1860). Views of San Francisco, p. 5. Exemplaar geraadpleegd van de Yale Collection of Western Americana, Beinecke Rare Book and Manuscript Library. (Call Number: WA Photos 231.)

‘Dedicated to my’. Fremery, J. de (1884). A Parting Gift to a Christian Friend: Poetry and Prose. Leiden: Brill.

‘Vaarwel mijn geboortestreek’. Schaft, M. van der (2015). ‘James de Fremery (1826-1899).’ In: Historisch Jaarboek 2015 (p. 128-129). De Lier: Genootschap Oud-Westland.

‘Ik herinner mij’. Blok, P.J. (1901), p. 112.

‘Reeds toen was’. Blok, P.J. (1901), p. 114.

‘Wegens onverwacht vertrek’. Blok, P.J. (1901), p. 115.

‘volgens de illusieën’. Blok, P.J. (1901).

‘Heden een bezoek’. Allebé, G. (1827-1888). [Bijdrage van 25 december 1861.] Dagboeken van Gerard A.N. Allebé. Amsterdam, Parijs en België. Archief van de familie Allebé, Stadsarchief Amsterdam (inv.nr. 423).

‘for a specific’. Anoniem (1897, 17 september). [Testament J. de Fremery.]

‘Mijn vader had’. Löben Sels, J.F. van (1882-1997), The Memoirs of James Florent van Löben Sels, p. 16-17.

‘Tot voor kort’. Löben Sels-de Fremery, A. van. in Ernst, A Journal.

‘Tijdens ons verblijf’. Löben Sels, J.F. van (1882-1997), p. 3.

‘Mrs de Fremery’. Anoniem. (1890, 3 februari). In: San Francisco Chronicle.

‘Death of an’. Anoniem (1890, 3 februari). In: Oakland Tribune.

‘Ik geef en’. Anoniem (1890, 24 maart). [Testament V.T. de Fremery-Herckenrath.] In: Oakland Tribune, p. 8.

Hoofdstuk 16: De reistas

‘Een rijzig heer ’. Blok, P.J. (1901).

‘Ik herinner me’ e.v. Löben Sels, J.F. van (1882-1997), p. 1-2, 4, 6-7, 16-17.

‘He remembered the’. Anoniem (1899, 16 juni). In: San Francisco Call.

‘Ik zie hem’. Blok, P.J. (1901), p. 118-119.

‘Passing of James’. Anoniem (1899, 30 mei). In: San Francisco Chronicle.

Hoofdstuk 17: Het rad van fortuin

‘Mijn vader moest’; ‘ Toen de beving’. Löben Sels, J.F. van (1882-1997), p. 6-7.

‘aangaande vele duizenden’ e.v. Anoniem (1910, 10 april). ‘It is said he preferred to go to Atlantic and listen to what the wild waves were saying.’ In: Oakland Tribune.

‘meteoric career’. Anoniem (1931, 29 september). In: Oakland Tribune.

‘Na zijn pleidooi’. Anoniem (1931, 6 oktober). ‘De Fremery charge is withdrawn’. In: Oakland Tribune.

‘Het spel is’. Anoniem (1933, 19 maart). ‘Death Cheats Broker.’ In: Oakland Tribune.

Hoofdstuk 18: Tomorrow is another day

‘the best place’. Johns, M. (2018), p. 68.

‘Dit [schilderij] werd’; ‘Ik had een’. Driessen, L.A. aan K. Bennett (rond 2008). Persoonlijke communicatie.

‘Toen ik, als’; ‘Ik denk dat’. Caslavka, P. aan A. van der Zijl (2020, 12 augustus). Persoonlijke communicatie.

‘Ik geloof zeker’. Tryon, L. aan A. van der Zijl (2020, 8 augustus). Persoonlijke communicatie.

‘Tot ongeveer vijftien’. Bunze, M. aan A. van der Zijl (2020, 9 augustus). Persoonlijke communicatie.

Bibliografie

Boeken

Accardi, C.A. (2010). San Francisco’s North Beach and Telegraph Hill. Charleston: Arcadia Publishing.

Armstrong, L. & J.O. Denny (1916). Financial California: An Historical Review of the Beginnings and Progress of Banking in the State. San Francisco: The Coast Banker Publishing Company.

Aspinwall, J.L. (2019). Golden Prospects: Daguerreotypes of the Californian Gold Rush. Kansas City: Nelson-Atkins.

Bartlett, R.A. (1974). The New Country: A Social History of the American Frontier, 1776-1890. New York: Oxford University Press.

Beebe, L. & C. Clegg (1955). The American West: The Pictorial Epic of a Continent. New York: Bonanza Books.

Beebe, L. & R. Steinheimer (1963). The Central Pacific and the Southern Pacific Railroads. Berkeley, California: Howell-North.

Bennett, K. (2004). The Herckenrath Family. San Francisco: K.M. Bennett.

Berglund, B. (2007). Making San Francisco American: Cultural Frontiers in the Urban West, 1846-1906. Lawrence: University Press of Kansas.

Blok, P.J. (1901). ‘Levensbericht van James de Fremery’. In: Levensberichten van afgestorven medeleden van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde. Bijdragen tot de Handelingen van 1900-1901, p. 106-123.

Brands, H.W. (2019). Dreams of Eldorado: A History of the American West. New York: Basic Books.

Brandt, L.R. (2016). ‘“Such rush for the mines you never see in your life”: How Social Problems During California’s Gold Rush Presaged Those We Face Today.’ In: Newsletter of The Friends of The Bancroft Library 147, p. 7-8.

Broeke, M. van den (red.) (2018). Buitenplaatsen in het Westland: met smaak en tot voordeel aangelegd. Naaldwijk: Genootschap Oud-Westland.

Burgess, G. (2015). The Heart Line: A Drama of San Francisco. San Francisco.

Chandler, R.J. (2006). Wells Fargo. Charleston: Arcadia Pub.

Cohen Stuart, M. (1875). Zes maanden in Amerika. Haarlem: H.D. Tjeenk Willink.

Côté, R.N. (1985). Dictionary of South Carolina Biography. Easley: Southern Historical Press.

Da Costa, I. (1863). ‘Ter nagedachtenis van mijn jongen vriend Herman Gildemeester, in drie-en-twintig-jarigen ouderdom van op de haren des oceaans opgenomen in de rust zijns heeren.’ In: Kompleete dichtwerken. Deel 3. Haarlem: A.C. Kruseman.

Daria jr., Richard Henry (1968). Two years before the mast. Londen.

Dary, D. (1986). Entrepeneurs of the Old West. New York: Knopf

Davidson, C.G. (1971). The Last Foray: the South Carolina Planters of 1960. A Sociological Study. Columbia: University of South Carolina Press.

Driessen, F. (2016). Gafouré: De Zang van de Zwarte Engel. Rotterdam: Mijnbestseller.

Duijn, J. van (2020). Geschiedenis van het Westland – van Romeinse nederzetting tot tuin van Europa. Zutphen: Walburg Pers.

Edwards, T. (2019). ‘Before the Midwinter Fair: The Mechanics’ Institute’s “Pacific Rim” Industrial Exhibitions of 1869 and 1871.’ In: The Argonaut, Journal of the San Francisco Historical Society 30 (1), p. 8-23.

Egerton, D.R. & R.L. Paquette (red.) (2017). The Denmark Vesey Affair: A Documentary History. Gainesville: University Press of Florida.

Ende, L.J.M. van den (2020). Brieven aan Theresia Allebé (1823-1901). Monster: Leo van den Ende.

Erven Dorens, J. van (1928). Een en ander over onze familie. Parijs: J. van Erven Dorens.

Federal Writers’ Project (1941.) Slave Narratives: A Folk History of Slavery in the United States from Interviews with Former Slaves. Washington: Library of Congress.

Fick, S., S.G. Hoffius & P.F. Rossmann (2002). Sword Gate House: Connections. Charleston: Thomas S. Tisdale.

Fremery, J. de (1884). A Parting Gift to a Christian Friend: Poetry and Prose. Leiden: Brill.

Grahame Long, J. (2012). Charleston: Violence Refined in the Holy City. Charleston: The History Press.

Hagy, J.W. (1997). Directories for the City of Charleston, South Carolina: For the Years 1830-31, 1835-36, 1837-38, and 1840-41. Baltimore: Clearfield.

Hammond, E.A. (1963). ‘Wreckers and Wrecking on the Florida Reef, 1829-1832.’ The Florida Historical Quarterly 41 (3), p. 239-273.

Hinte, J. van (1985). Netherlanders in America: A Study of Emigration and Settlement in the Nineteenth and Twentieth Centuries in the United States of America. Grands Rapids: Baker Book House.

Holton Fant, J. (red.) (2016). The Travelers’ Charleston: Accounts of Charleston and Lowcountry, South Carolina, 1666-1861. Columbia: University of South Carolina Press.

Hurley, R. (2017). California and the Civil War. Charleston: The History Press.

Johns, M. (2018). San Francisco: Instant City, Promised Land. Londen: Reaktion Books.

Karras, A. & J.R. McNeill (2002). Atlantic American Societies: From Columbus Through Abolition 1492-1888. Londen/New York: Routledge.

Lieber, F. (red.) Encyclopedia Americana: The American Biographies. New York-Chicago: Americana Corporation.

Lincoln, A. (1861). Inhuldigingsspeech op 4 maart 1861, Washington.

Löben Sels, J.F. van (1882-1997). The Memoirs of James Florent van Löben Sels.

Madden, R.C. (1985). Catholics in South Carolina: A record. Lanham: University Press of America.

McCord, D.J. (red.) (1840). The Statutes at Large of South Carolina (Volume Seven). Columbia: A.S. Johnston.

McMillan, B.C. (red.) (2002). Captive Passage: The Transatlantic Slave Trade and the Making of the Americas. Old Saybrook: Konecky & Konecky.

Melton, R., G. & J.L. (2014, 4 mei). ‘Ladies Relief Society.’ Oakland Wiki.

Middleton, M.M. & E. FitzSimons Good. (2010). Hidden History of Old Charleston. Charleston: The History Press.

Modelski, A.M. (1987). Railroad Maps of North America: The First Hundred Years. New York: Bonanza Books.

Monk Kidd, S. (2014). The Invention of Wings. Londen: Tinder Press.

Muir, J. (1912). The Yosemite. New York.

Phelps, W.C. (2013). Charleston: Then and Now. Londen: Pavilion.

Phillips, U.B. (2008). Plantation and Frontier, 1649-1863. New York: Cosimo.

Pope-Hennessy, J. (1968). Sins of the Fathers: A Study of the Atlantic Slave Traders 1441-1807. New York: Knopf.

Prinsterer, G. van (1875). ‘Levensberigt van Mr. Jacobus Petrus de Fremery.’ In: Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde, p. 155-163.

Quincy, J. (1915-1916). ‘Journal of Josiah Quincy Jr. 1773.’ In: Proceedings of the Massachusetts Historical Society 49, p. 424-481.

Racine, P.N. (2008). Gentlemen Merchants: A Charleston Family’s Odyssey, 1828-1870. Knoxville: University of Tennessee Press.

Reynolds, R. (2007). Wealthy Free Women of Color in Charleston, South Carolina During Slavery (proefschrift). Amherst: University of Massachusetts Amherst.

Robinson, K.S. (2008). Grandeur Preserved: The House Museums of Historic Charleston Foundation. Charleston: The History Press.

Rosen, R.N. (1997). A Short History of Charleston. Columbia: University of South Carolina Press.

Saye, Albert B. (1975). ‘A covenant with Death: an essay-review.’ In: The Georgia Historical Quarterly 59 (3), p. 330-334.

Schaft, M. van der (2015). ‘James de Fremery (1826-1899).’ In: Historisch Jaarboek 2015. De Lier: Genootschap Oud-Westland.

Schaft, M. van der (2016). ‘De bewoners van de buitenplaatsen Oostduin en Alsemgeest in ’s-Gravenzande. Met bijzondere aandacht voor Sebastiaan Cornelis Nederburgh (1762-1811).’ In: Historisch Jaarboek Westland 2016 (p. 127-146). De Lier: Genootschap Oud-Westland.

Snowden, Y. & H.G. Cutler (1920.) History of South Carolina. Chicago: Lewis Publishing Company.

State of South-Carolina (1845). Reports and Resolutions of South Carolina to the General Assembly. Columbia: A.G. Summer.

Vann Woodward, C. (1951). Origins of the New South. Baton Rouge: Louisiana State University Press.

Werkgroep Oud-Monster (1980). Geerbron en zijn bewoners: Geschiedenis van een Monsterse buitenplaats. Monster: Werkgroep Oud-Monster.

Whitelaw, R.N.S. & A.F. Levkoff (1975). Charleston Come Hell or High Water. Columbia: University Of South Carolina Press.

Wortel, D. (2007). ‘Een avontuurlijke oorkondenboekenuitgever: James de Fremery (1826-1899).’ In: Neerlandia/Nederlands van Nu 111, p. 14-15.

Geraadpleegde archieven

* Ancestry.com

* Bancroft Library, Universiteit van Californië-Berkeley (Verenigde Staten)

* California Pioneer and Immigrant Files 1790-1950, California State Library (Sacramento, Verenigde Staten)

* CBG | Centrum voor familiegeschiedenis (Den Haag)

* Delpher.nl

* Familysearch.org/en/

* Fold3.com

* GenealogyBank.com

* Historisch Archief Westland (Naaldwijk)

* Newspapers.com

* Preservation Society of Charleston (Charleston, Verenigde Staten)

* Register of Deeds Office & RMC Archival Room – Charleston County (South Carolina, Verenigde Staten)

* Roman Catholic Archive – St. Mary of the Annunciation (Charleston, Verenigde Staten)

* South Carolina History Room – Charleston County Public Library (Charleston, Verenigde Staten)

* South Carolina Historical Society Library (Charleston, Verenigde Staten)

* Stadsarchief Amsterdam

* The South Carolina Department of Archives and History (Columbia, Verenigde Staten)

* Yale Collection of Western Americana, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale-universiteit (New Haven, Verenigde Staten)

Fotoverantwoording

p. 27: Bericht van aankomst van de Washington in The Charleston Courier, 25 december 1818.

p. 43: Passagierslijst van de Dido, het schip waarmee Leon in augustus 1819 weer naar Amerika reisde. Privé-bezit.

p. 49: Het aankoopbewijs van Juliette.

p. 59: Houten huizen aan Magazine Street, gezien vanaf het Work House. Het meest linkse huis was waarschijnlijk dat van Leon. Franklin D. Roosevelt Presidential Library & Museum.

p. 59: Tredmolen in het Work House. National Library of Jamaica.

P. 87: Landhuis Ouwendijck aan de Naaldwijkseweg in ’s-Gravenzande. Historisch Archief Westland.

p. 99: Ko de Fremery (20) geschilderd door De Cocq. Privé-bezit.

p. 99: Virginie, beiden rond 1847. Privé-bezit.

p. 113: De Empire City. Ohio University Press.

p. 115: James de Fremery in 1849. Privé-bezit.

p. 116: Gezicht op San Francisco in 1847, net voor de Gold Rush. Library of Congress, Geography and Map Division.

p. 121: Monding van de Chagres. Historic American Buidlings Survey/Library of Congress, Prints & Photographs Division, HABS CZ, 1-COLON.v,1 - Fort San Lorenzo, Chagres River, Colon, Former Panama Canal Zone, CZ Drawings from Survey HABS CZ-1.

p. 134: James met zijn broer Herman in New York in de nazomer van 1850. Privé-bezit.

p. 137: Brand in San Francisco. North Wind Picture Archives/Alamy Stock Photo.

p. 145: Virginie en James in hun eerste huwelijksjaar, gefotografeerd door de bekende fotograaf George Robinson Fardon. Hun naar buiten wijzende wijsvingers betekenden: ‘Wij zijn een’. Privé-bezit.

p. 148: James’ ‘Californische’ De Fremery-broers: Herman en Willem. Fotocollectie RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, Den Haag.

p. 150: Het huis van James en Virginie, gefotografeerd door G.R. Fardon in augustus 1858. Yale Collection of Western Americana, Beinecke Rare Book and Manuscript Library.

p. 159: Leon Herckenrath in 1858. Historisch Archief Westland.

p. 170: Adèle. Gibson Green/Alamy.

p. 170: Paulina met haar echtgenoot. Fotocollectie RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, Den Haag.

p. 170: Emma. Fotocollectie RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, Den Haag.

p. 170: Oudste zoon Gerard, foto uit jaren zeventig van de negentiende eeuw door Johannes Baer. Noord-Hollands Archief/Fotocollectie RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, Den Haag.

p. 170: Louis. López Portraits New York, collectie Regionaal Archief Tilburg.

p. 172: Yosemite Valley door Carleton Watkins. Library of Congress. Digital Image Courtesy of the Getty’s Open Content Program.

p. 178: Het bankgebouw van de San Francisco Savings Union aan California Street. San Francisco Public Library

p. 180: De voorkant van The Grove. Oakland Library.

p. 190: Een kaart van Oakland waarop te zien is hoe invloedrijk de De Fremery/Campbell-clan daar was. Oakland Museum of California.

p. 193: Florent en James Leon op het terras van Ouwendijck. Privé-bezit.

p. 193: Ouwendijck. Historisch Archief Westland.

p. 195: Adele en Pieter tijdens hun huwelijksreis. Privé-bezit.

p. 195: Adèle en Viginie, circa 1870. Privé-bezit.

p. 198: Virginie op latere leeftijd. Privé-bezit.

p. 205: De kleinkinderen van Loben Sels halverweg de jaren negentig. Ernst, Virginie, Justus. Maurits en James Leon. Privé-bezit.

p. 206: Villas Dubochet in Clarens, waar Virginie overleed. CIG.

p. 211: James rond 1892. Fotocollectie RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, Den Haag.

p. 215: James’ zoon JL. Fotocollectie RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, Den Haag.

p. 217: Leon, Paul William, Virginie, James jr. en Adolph. Privé-bezit.

p. 219: Santa Fe-trein waarin James overleed. Privé-bezit.

p. 221: Het De Fremery-familiegraf op Mountain View Cemetery. Privé-bezit.

p. 230: JL met zijn gezin bij de voordeur van The Grove rond 1907. Paul William (9), echtgenote Wilhelmine, Adolph (15), James (19), JL, Leon (18), zijn schoonmoeder en dochter Virginie (14). Privé-bezit.

p. 232: Verwoesting na de aardbeving in San Francisco. San Francisco Chronicle.

p. 232: Het gebouw van De Fremery & Co. aan Battery Street na de aardbeving. Privé-bezit.

p. 238: Paul William in 1916. Privé-bezit.

p. 245: Een Black Panther-bijeenkomst voor The Grove. San Francisco Chronicle/Stephen Shames, Polaris Images.

p. 254: Ingang van het Herckenrath-graf in Monster. Johan Dijkshoorn.

Katern

Gezicht op de Monsterse Vaart en Nederlands-hervormde kerk met links het park van Geerbron. Collectie Westlands Museum.

Het hoofdhuis van Geerbron aan de Heerenstraat te Monster ca. 1840.

Een van Leons schepen, de bark Burgemeester Van Rheenen, door Petrus Paulus Schiedges. Privé-bezit.

Gezicht op Charleston met rechts de haven ca. 1800.

Leon Herckenrath in 1844 door J.W. Pieneman. Collectie Westlands Museum.

Louis Herkenrath ca. 1835 door H.W. Couwenberg. Privé-bezit.

Alida Herkenrath-Milius in 1844 door J.W. Pieneman. Collectie Westlands Museum.

Frans Herkenrath ca. 1838 door Cornelis de Cocq. Collectie Westlands Museum.

City Jail aan Magazine Street, Charleston.

Daguerreotype Virginie De Fremery-Herkenrath in 1856 door R.H. Vance, met in haar hand het portret van echtgenoot James de Fremery ook van dat jaar en van Vance.

San Francisco ca. 1850. Passagiers op weg naar de Westkust in een ‘Bungo’ (kano) vanaf Chagres over de landengte van Panama, ca. 1850.

James de Fremery ca. 1870.

Virginie de Fremery, nazomer 1876. Leon Joliot, Atelier Le Jeune. Parijs.

James Leon (‘JL’) nazomer 1876. Lavieter & Co, Den Haag.

Adele (‘Muzzie’) nazomer 1876. Leon Joliot, Atelier Le Jeune. Parijs.

Adèle de Fremery in 1873 in het park van The Grove. Privé-bezit.

Paul William de Fremery en Lucille Parr tijdens hun huwelijk op 11 december 1918 te Oakland.

Deze ebook licentie is jouw eigendom en kan gelezen worden op een Mac, pc of laptop, e-reader, tablet en/of mobiele telefoon.

(Door)verkopen, verspreiden (sub)licenseren, verhuren, leasen of op een andere manier overdragen van enig recht in of op deze licentie of dit eBook, danwel reproduceren, uitgeven, uitzenden of op enige andere manier beschikbaar stellen van dit digitale bestand aan een 3de partij is ten strengste verboden.

Dit bestand is voorzien van een watermerk met informatie die jou aanmerkt als de eigenaar van de licentie om misbruik voorkomen.

Veel leesplezier!

c89bc39a20d576224bdfb610bc456437ac0337f1865ed5665947eb5bbab7959